■*
^'>
y1
CLARSACH AN DOIRE.
1
Clarsach an Doire
GAELIC POEMS, SONGS, AND
TALES
By NEIL MACLEOD
FOURTH EDITION-REVISED AND ENLARGED
WITH PORTRAIT OF THE AUTHOR
EDINBURGH
NORMAN MACLEOD
25 GEORGE IV. BRIDGE -i^^V-
1909 -- ' 6 •
LCelf
Clarsach an Doire
DAIN, GRAIN, IS SGIALACHDAN
Le niall macleoid
Tha mis' a' teachd le beagan rann
Chur fàilt' air iarmad Tir nam Beann ;
'S ged tha mo Chlàrsach lag is fann
Tha 'dùrachd blàth,
Gu bhi air aoidheachd feadh nan gleann
An Tlr nan Dan.
AN CEATHRAMH CLO-BHUALADH
LE DEALBH AN UGHDAIR.
DUNEIDEANN
TORMAID MACLEOID
1909
ROIMH-RADH.
AN CEATHRAMH CLO-BHUALADH.
Dh' iarainn ann am beagan fhacal taing chridheil
a thoirt do mo Luchd-dùthcha, Clann nan Gaidheal,
air son na h-aoidheachd chàirdeil a thug iatl do 'n
Chlàrsaich anns an am a chaidh seachad. Cho
fad 's is fiosiach mi cha 'n aithne dhomh ùghdar eile
a chuir a mach an ceathramh clo-bhualadh de
leabhar de 'n t-seòrsa so 'n a latha fhein.
Tha dòchas agam gur ann a' fas agus a' sgaoil-
eadh a bhiof eòlas agus tlachd nan Gaidheal ann
an Cainnt aosmhor ax' sinnsear ioma linn ri teachd.
N. M.
DUNBIDEAXN, 1909.
ROIMH-RADH.
AN TREAS CLO-BHUALADH.
Tha nis a' Chlàrsach air a gleusadh an treas iiair,
agus deas gu a cuairt a ghabhail a rithist am measg
Chlann nan Gàidheal anns gach ceàrn amis am
bheil iad. Thug an aoidheachd chairdeil a fhuair
i cheana bho mo Luchd-dùthcha misneach dhomh
gu a gleusadh as iir, agus gu beagan fhonu eile
a chur ris na bha roimh so air a teudan. Agus
mar a thuirt mi roimhe, tha dòchas agam gu 'm
bi seana Chainnt bhlàth, bhinn ar Màthar air a
seinn agus air a labhairt fhathast iomadh bliadhna
's linn ri teachd.
B' e mo ghuidhe s mo dhixrachd gu 'm biodb
Cainnt ar Sinnsear agus Cliu nan Gàidheal cho
seasmhach buan ri beanntan ar dùthcha ; agus gu
'm biodh ar dùthaich anns na linnt^an a tha ri
teachd mar a bha i anns na làithean a
dh'fhalbh 'na "Tir nam Beann, nan Gleann, 's nan
Gaisgeach."
A Thu- nam Beann, a Thir mo Ghràidh,
Ge corrach, gruamach, t' fhirich àrd,
Is fuaim nan sruth, is gàir nan tonn,
A' bàreadh mu do chreagan lorn,
Gur bimi leam ceòl do chaochain bhras,
A' taomadh bho na h-aonaich chas —
Biodh Cainnt do Shliochd, is Cliii do Shuinn,
Gun mheirg gun smal bho linn gu linn !
N. M.
DUNEIDEANN, 1902.
AN CLAR-INNSIDH.
SLI08
A' Bhean agam fhin, - - - - 84
A' Chathair Ghàidhlig, - - - - 149
Ag aniharc air ais, - - - - - 182
Aig uaigh Uilleim Rois, am Bard, • - - 133
Am faigh a" Ghàidhlig bàs ? - - 13
Am fear a chaill a leannan, - - - 75
Am Feasgar, - - - - 188
An gaol a thug mi òg, - - - - 20
An gille cam crìibach, - - - - 94
An Gleann 's an robh mi ùg, - - - 1
An seann fhleasgach, .... 142
An seillean agua a' chuileag, - - - 4
An teid thu leam, a righinn òg . - - - 54
An Tigh-soluis, ----- 42
An Tir bu rahiann leinn, - - - - 72
An t-Uan, - ----- 153
An Uaigh. 167
Bàs leinibh na bantraich, - - - - 81
Beannachadh leannain, - - - - 47
Bidh Seumas leam an nochd, - - 104
Brosnachadh na Gàidhlig, - - - - 44
Cadal, ...... 177
Clann Leòid, ..... 34.
Clann nan Gàidheal, - ■ - 1 76
Clann nan Gàidheal, - - - - 160
Coille Chaoil, .....
Coinneach Otlhar, - - - - .
Coiimearah bhliadhnail Claim Eilean a' Cheò,
Coinneamh bhliadhnail Comunn Gàidhlig Inbhimis,
Comunn Gàidhlig Inbhemis,
Cuairt do Chuithraing, ....
Cuairt do Eilean a' Chen, - - • -
Cumha an t-seana Ghàidheil,
Cumha Eilean a' Cheò, ....
Cumha leannain, .... -
Deoch-slàinte nan Curaidhean,
Dòchas, .-..-.
Doire na Sn:eòraich, ....
Del fodha na grèine, ....
DòmhniiU Cmaidh agus an Ceàrd, -
Do'n Leigh Mac-'Ille-mhoire, nach raaireann,
Duanag an t-Seòladaii-, ...
Duanag do Bhealaig, ....
Dùghall na Sròine, - - - -
Dùrachd Bliatlhn'-ùire, ....
Dùthaich nan Laoch, ....
Fàilt' a' Phaipeir Ghàidhlig,
Fàilte do'n Bhàrd, - - - -
Fàilte do 'n Bhliadhn'-i\ir, . - - -
Fàilte do 'n Eilean Sgitheanach,
Far an robh mi 'n raoir, . . . -
FèiU a' Chomuinn Ghàidhealaich, -
Freagradh do litir caraid, . - - -
Gàidheil an Taobh-tuath, ... -
Gu Iain Caimbeal, am Bàrd,
Gu ma slàn do 'n òigfhear, - . - .
John Stuart Blackie, . . - -
Leabhar na Cuimhne, ....
Maduinn na Sàbaid, ....
Maduinn shamhraidh, ....
SLI08
67
50
106
25
96
30
11
69
121
97
137
56
33
79
155
145
28
18
108
109
173
51
180
26
•22
77
185
124
99
127
151
184
139
171
aLios
MàiriAilein, ... - - 110
Màiri Bhaile-chrò, ----- 16
Maìse nach searg, - - ' - ■ ' ^*^
M'Annsachd, . - - - 166
Mhuinntir a'fJhlinne 80, . - - - 186
Mi-fhin is Anna, .. - - - 181
Mo Chruinneag Ileach, - - - - 119
Mo Dhòmhnullan fhèin, . - - - 36
Mo ghaol an Rìghinn, . - - - 73
Mo ghràdh do ni' dhi\thaich fhìn, - - - 92
Mo Leannan, . . - - - 175
Na Croitearan Sgitheanach, - - • 129
NaGàidheil, ... - - 62
O ! tha mo dhi\il riut, . - - - 83
Oran, ...--- 48
Oran nan Croitearan, . - - - 39
Oran na Seana Mhaighdinn, - - - 64
Rainn do Neòinean, - - " • 11*
Ri taobh na tràigh, - - " - 135
Sealladh air Oisean. - - - - 163
'S e nis an t-àni, ----- 147
Sgith, ... - - - 169
Sine Chalnm Bhàin,- ... - 9
Tha mo ghradh air an nighinn, - - - 179
Thoir mo shoraidh thar an t-sàile, - - - 102
Tigh a' Mhisgeir, - . - - - 59
Tobar Thalamh-Toll, - - - - 117
Turns DhòmhnuiU do Ghlaschu, - - - 87
TRANSLATIONS.
Hail to the Isle of Skye, - - * - 214
My bonnie native glen, - - 193
My Islay Lassie, . - - • - 217
My native Highland home, - - - - 198
TRANSLATIONS— cow^ÌHìserf.
SIiIOB
Shall Gaelic die ? - - . - - 218
The druukai-d's home, - . . . 2OO
The fickle Maiden, - - - - . 2IO
The Lament of the aged Gael, - - . 208
The Land of the Brave, - - . . 2O8
The Maid of Ballychro, - - - . ige
To John Campbell, Ledaig, - - - 212
Where I was yestreen, .... 207
Will ye gang, mj' lassie braw ? - - - 206
SGIALACHDAN.
Cailleach nan enò agus Tàillear nan clàr, - • 233
DòmhnuU MacThormaid agus leanabh-sithe Cnoe-
a'-chuilinn, - . - . . 238
Gaol Gàidhealach — Sgeula flrinneach, - - 247
Gilleasbuig Aotrom,- - - - . 223
CLARSACH AN DOIRE
AN GLEANN 'S AN EOBH MI OG.*
Air foxx — " When the. kije come liame."
'NuAiR philleas ruinn an samhradh,
Bidh gach doire s crann io chròic ;
Na h-eòin air bharr nam meanglan
Deanamh eaithreim bhinn le 'n ceòl ;
A' chlann bheag a' ruith le fonn
Mu gach torn a' buain nan ròs —
B' e mo mhiaun a bhi 's an am sin
Anns a'ghleann's an robh mi òg.
Anns a'ghleann 's an robh mi òg,
Anns a'ghleann 's an robh mi òg,
B' e mo mhiann a bhi 's an am sin
Anns a' ghleann 's an robh mi òg.
'S a'mhaduinn'n am dhuinn dùsgadh,
Bhiodh an driùchd air bhàrr an fheòir;
A' chuthag is gug-giig aic'
Ann an doire dlùth nan cnò ;
*A ti-anslation will be found further on.
Na laoigh òg' a' leum le sunnd,
'S a' cur smùid air feadh nan Ion;
Ach cha 'n fhaicear sin 's an am so
Anns 'a ghleann 's an robh mi òg.
Anns a' ghleann, &q.
'N am an cruinneachadh do 'n bhuailidh
B' e mo luaidh a bhi 'n an coir;
Bhiodh a duanag aig gach guanaig,
Agus cuach aice 'n a dòrn ;
Bhiodh Mac-talla freagairt shiias,
E ri aithris fuaim a beòil ;
Ach cha chluinnear sin 's an am so
Anns a' ghleann 's an robh mi òg.
Anns a' ghleann, d-c.
Ann an diibhlachd gharbh a' gheamhraidh
Cha b' e am bu ghainn' ar spòrs;
Greis air sugradh, greis air dannsa,
Greis air canntaireachd is ceòl ;
Bhiodh gach seanair aosmhor, liath,
'G innseadh sgialachdan gun ghò,
Air gach gaisgeach fearail, greannmhor,
Bha 's a' ghleann 'n uair bha iad òg.
Anns a' ghleann, <tc.
Bha de shòlas dhe gach seòrs ann
Chumadh òigridh ann am fonn ;
Cha robh uisge, muir, no mòinteach,
Air an còmhdach bho ar bonn ;
3
Ach an diugh tha maor is lann
Air gach alltan agus òb ;
Cha 'n 'eil saorsa sruth nam beanntan
Anns a' ghleann 's an robh mi òg.
Anns a' ghleann, &c.
Tha na fardaichean 'n am fàsach,
Far an d' àraicheadh na seòid;
Far 'm bu chridheil fuaim an gaire ;
Far 'm bu chairdeil iad mu 'n bhòrd;
Far am faigheadh coigreach bàigh,
Agus ànrach bochd a Ion;
Ach cha 'n fhaigh iad sin 's an am so
Anns a' ghleann 's an robh mi òg.
Anns a' ghleann, &c.
Chaochail maduinn ait ar n-òige
Mar an ceo air bhàrr nam beann;
Tha ar càirdean 's ar luchd-eòlais
Air am fògradh bhos is thall ;
Tha cuid eile dhiubh nach gluais,
Tha 'n an cadal buan fo 'n fhòd,
Bha gun uaill, gun fhuath, gun anntlachd
Anns a' ghleann 's an robh iad òg.
Anns a' ghleann, &c.
Mo shoraidh leis gach cuairteig,
Leis gach bruachaig agus cos,
Mu 'n trie an robh mi cluaineis
'N am bhi buachailleachd nam bo;
'Nuair a thig mo reis gu ceann,
Agus feasgar fann mo lò,
B' e mo mhiami a bhi 's an am sin
Anns a' ghleann 's an robh mi òg.
Anns a' ghleann, &c.
AN SEILLEAN AGUS A' CHUILEAG.
Am maduinn chiùin 's a' chèitein thlàth,
Gach doire 's crann is gleann fo bhlàth,
Bha 'n smeòrach agus eòin nan speur
Le 'n luinneig bhinn ac' air gach geig;
Na laoigh 's na h-uain a' leum le fonn,
A' ruagail mu gach preas is tom ;
Is braon de 'n driiichd air bhàrr gach feòirn*
A' dealradh air an cinn mar or.
Bha cuileag sgiathach fhaoin gun chèill
'G a cluiche fhein ri blàths na grèin' ;
I nunn 's a nail, a sios 's a suas.
Gun dragh, gun chiiram, is gun ghruaim.
Bha seillean stiallach, ciallach, coir,
A' falbh a chothachadh a loin,
Ghlaodh a' chuileag " ciod e 'n sgeula "?
'S labhair lad mar so ri chèile:
A' Chuileag.
" Nach ann ort tha 'n drip an còmhnuidh?
Fuirich tiota leam a' còmhradh;
Ciod an tairbh' tha dhuit 's an t-saoghal,
'Ga do mharbhadh fhcin le saothair?
Bho mhoch gu dubh, bho bheinn gu tràigh,
Cha 'n fhàg thu lus no sobhrach bhàn,
Cha 'n fhàg thu cluaran, dris, no ròs
Nach toir thu greiseag air an deògh'l.
" Seall thu mis' an so cho eibhinn,
'Danns' an gathan caoin na grèine;
'S cha 'n 'eil mi uair no tràth gun Ion,
Ged nach 'eil mil agam an stòr;
Ma thig am fuachd, 's an geamhradh gann,
Cha dean mi ullachadh roimh 'n am;
Thigeadh uair is am na h-èigin,
Cha ghabh mi dragh dheth gus an fheudar."
An Seillean.
" A chreutair aimidich gun ghò,
Gur beag tha ghliocas 'n a do ghlòir;
Ged tha thu 'n diugh 's do chupan Ian,
Cha mhair an saibhreas sin ach geàrr;
Thig doinionn shearbh is geamhradh garbh
A bheir do shòlasan air f albh ;
Cha 'n fhaigh thu blàths air feadh nan
gleann,
Cha tog a' ghrian ach fann a ceann.
«
" Gach ròs tha sgeadachadh nam bruach
Bheir reòdhtachd fhuar air falbh an gruag;
Cha chluinn thu smeòrach air gach gèig,
Cha 'n fhaic thu uain a' ruith 's a' leum;
Bidh mis' an sin gu seasgair, blàth,
'S a' bhothan bheag a dhealbh mo làmh;
Cha bhi mi 'n taing aon neach fo 'n ghrèin,
A' sealbhachadh mo shaoithreach fhein.
" Bidh tus' an sin 'n ad dheòiridh truagh,
A' dol mu 'n cuairt gun dreach gun tuar,
'S tu leis a' ghort a' faotainn 'bhàis,
An tuill 's an uinneagan an sàs ;
Thu air an deiric anns gach àit',
Gun mhaith dhuit fhein, gun tlachd do chàch ;
Sin an dòigh a chleachd do shinnsir,
'S dòigh nach dean an sHochd adhiobradh."
A' Chuileag.
" Bu trie do shaothair fhein gun bhuaidh,
Ged tha thu 'n diugh a' deanamh uaill;
Am bothan beag a dhealbh do lamb,
'S e air a leagadh sios gu làr;
A' mhil, a choisinn thu gu cruaidh
A' falbh a' dranndan mu gach brualch,
Aig each a etigh gu h-ait 'g a h-òl,
Is tusa muigh gun tigh, gun Ion.
" Ach 's lionmhor iad tha dhe do sheòrs,
Tha deanamh uaill à meud an stòir;
Bho 'n saothair ghoirt cha ghabh iad tàmh,
A' càmadh suas gun fhios co dhà;
Bu trie do shinnsir fhein ri fuaim,
An cuid 's an ionmhas 'g a thoirt uath' ;
Ri rùsgadh ghath 's ri tarruinn lann,
'S an tigh 'g a leagadh sios mu 'n ceann.
" Ach mheas mi fhein — 's e sin mo ghnàths —
Na 'm faighinn idir cosg an tràth,
Gu 'm b' fheàrr dhomh subhachas is ceòl
An ùine bheag a bhios mi beò,
No ged a gheibhinn saibhlean Ian,
Gun fhois gun siochaint air an sgàth;
Oir 's e mo dhòchas is mo chreud
Gu 'm faigh gach latha Ion da fhein."
An Seillean.
"Ah! 's duihch leam nach tus' a h-aon
Tha beathachadh air plaosgan faoin,
Tha gabhail fasgaidh fo gach sgleò,
Le beatha dhiomhanaich mar cheò,
An ùin' a' ruith gun mhaith gun fheum,
Cha 'n fhàg iad cHù no ainm 'n an dèigh,
'S cha 'd thug iad geill do 'n duine ghlic
A dhearbh nach deanar gniomh fo'n lie.
" Tha mise mar a bha thu 'g ràdh,
Bho mhoch gu dubh, bho bheinn gu tràigh;
Ach 's iomadh ròs a ni mi dheogh'l
Bho 'm bheil a' mhil an deigh a h-òl;
8
Gidheadh cha 'n fhàs mo mhisneach fann
A' s^oithreachadh bho am gu am,
Oir chreid mi riamh — 's e sin an fhirinn —
Gu 'n tig toradh maith a dichioll.
" Cha robh mi riamh 'n am throm air each,
Cha mho a bhraid no ghoid mo làmh,
'S cha bhi mo Ion ri m' bheò an èis,
Ma dh' fhàgar agam mo chuid fhein;
Ach ma thig nàmhaid orm gu teann,
Ma spùinneas e mi fhein 's mo chlann,
Cha d' chuir e còmhdach riamh mu cheann,
Am fear nach tàirninn ris mo lann.
" Is beag no mòr g' am bi ar neart,
Ma ni sinn leis an ni tha ceart,
Ar buadhan, biodh iad lag no treun,
Ma chuireas sinn iad sin gu feum,
Cha tuig thu mar a dh' fhàsas cam
Le clach a thilgeadh ann a ghnàth:
'S e braona faoin a Hon an cuan,
Is duslach min gach beann mu 'n cuairt.
" Diiisg suas, mata, is tog ort greann,
Bi saoithreach fhad 's a gheibh thu 'n t-àm,
Tha 'n samhradh caomh a' falbh 'n a dheann,
Tha 'n geamhradh gnu a' tarruinn teann;
Ma mheallar thu an so le brèig,
Bi cinnteach 'nuair a thig an t-€ug,
Gu 'm bi do chliii 's do dhuais d' a rèir,
Bho 'n Ti thug beatha do gach ere."
Thug iad greis mar sin air còmhradh,
Ged nach robh iad trie a' còrdadh,
Is mar a thachair dhuinn gu leir,
Bha iad car dian 'n am barail fhèin ;
Ach le dùrachd gheanail, speiseil,
Ghabh iad latha maith d'a chèile;
Dh' fhalbh an seillean coir is srann aig',
'S theann a' chuileag fhaoin ri dannsa.
SINE CHALUM BHAIN.
Air fonn — " Oor Kail-yard."
Tha 'n righinn òg as àille cruth
'S a' bhail' ud thall a' tàmh;
The làmh 's a deud cho geal 's an gruth,
'S a gruaidh mar ròs fo bhlàth;
Bho shàil a buinn gu bàrr a cinn,
Gu fallan, direach, tlàth,
Mar hHdh fhìnealt', mhaiseach, mhin,
Tha Sine Chalum Bhàin.
Biodh each an geall 's an gaol air cuid,
Aig am bi crodh is bàrr,
Cha 'n iaiT iad buaidh as fheàrr na sud,
Ma gheibh iad saibhlean Ian;
10
Ach cha 'n e cuid chuir mise 'm bruid,
'S a thug air falbh mo chàil,
Ach mar tha m' inntinn trom £o chis
Aig Sine Chalum Bhain.
Bu ghrinn learn luinneag bhinn a guth
Air maduinn chiùin 's a' Mhàigh;
Tha 'com cho geal ri eal' an t-sruth,
'S i cuireideach 'n a gnàths;
Tha 'sùilean caomh, 's a gàire caoin,
Ga m' fhàgail faoin gun stàth;
Cha 'n or no ni a leòn mo chri,
Ach Sine Chalum Bhain.
Ach shuidh mi 'n raoir car fada muigh,
Ma shuidh cha b' ann 'nam thàmh;
Bha agam clàr is peann is dubh,
'S mi cur ri deanamh dàin;
Na h-eòin le 'm puirt 'g an cluich gun chruit
Mu uchdanan nan àrd;
'S sheinn mise duanag mhilis bhinn
Do Shine Chalum Bhain.
'S e thuirt mo mhàthair rium an diugh
Gu 'n d' fhalbh mo chruth 's mo bhlàth;
Gu 'm feumainn tòiseachadh air fion,
Is mios thoirt aig an t-sàil;
Ach 's eòl dhomh rud cho maith ri sud,
'S a thigeadh rium na b' fheàrr,
Na 'm faighinn bothan beag dhomh fhin
Is Sine Chalum Bhain.
11
Ach 's eagal learn gu 'm bheil mi cli
'S gu 'n deachaidh m' inntinn cearr;
Cha 'n fhaigh mi fois air muir no tir,
Cha 'n 'eil mi tinn no slàn;
'S cha 'n 'eil ach dithis anns an sgir'
A bheir dhomh sith gu brath;
'S e 'n dàra h-aon dhiubh sin a' chill,
No Sine Chalum Bhain.
CUAIET DO EILEAN A' CHEO.
Aon turas eile tha mo chas
Air Eilean gorm a' cheò;
Tha bheanntan ard 's a chluaintean glas
Gun chaochladh air an glòir;
Le fhuarain fhionnar, chuisleach, bhras,
As cùbhraidh bias ri 'n òl,
'S na miltean blath fo dhriùchd nam fras
A' lasadh feadh an fheòir.
Do chreagan corrach, gruamach, liath,
Mu 'n iadh an ceo 's a' ghaoth,
Tha 'm bunait socraichte bho chian,
Nach crion gu brath le aois;
12
Mar challaid bhuan 's 'n am balla dion
Mu d' ghleannain ghrianach, chaoin,
A dh' altrum anns gach linn a thriall,
Gu gaisgeil, siol nan laoch.
Mar bhruadar faoin air sgiath na gaoith
Nach till air ais gu brath,
Tha spiorad tiambaidh toirt gu m' cbuimhn'
Nan càirdean grinn a bbà;
Nan làithean sonais agus' sith
Bba agam fbin 's aig each,
Cho aotrom, saor ri fèidh nam frith,
A' siubhal ghlinn is chàrn.
Bha maduinn m' òige subhach blàth,
Fo sgàil do stiican cas ;
Gu h-aoibhneach eadar beinn is tràigh,
'S air sail nan stuadhan glas;
Ach b' eigin falbh a tir mo ghràidh,
Gu sràidean lorn nan clach;
Tha dachaidh m' òige falamh fas,
'S dh' fhag sin car fuar mo theachd.
Ach 's caochlaideach an iiine gheàrr
A dh' fhàgar sinn fo 'n ghrèin,
Bha sin mar chuibhrionn aig gach àl
A bha no thig 'n ar deigh;
lad uil' an tòir air th' as fheàrr,
'S air sonas àrd nach trèig,
Ag iarraidh meala bho gach blàth.
Is slàinte do gach creuchd.
13
Na caochlaidhean a dh' fhaodas teachd
Le aiteas no le bròn,
Cha 'n fhuaraich iad gu bràth mo thlachd
Do 'n tir a chleachd mi òg;
Gach doire, cuairteag, agus glac,
'S an d' fhuair mi 'n toiseach treòir, —
Tha dùrachd blàth mo chridhe steach
An Eilean gorm a' cheò.
AM FAIGH A' GHAIDHLIG BAS?*
Tha mòran sluaigh am beachd an diugh
Nach 'eil ar cànain slàn,
Nach fhada chluinnear fuaim a guth,
Nach teid i chaoidh na 's fheàrr;
Gu 'm bheil an aonta bh' aic' air ruith,
Nach tog i ceann gu bràth;
'S a dh'aindeoin buaidh Mhic-Ille-Dhuibh,
Gu 'm faigh a' Ghàidhlig bàs.
Tha sìol nan sonn 'g an cur air chiil,
'S am fearann 'g a chur fas;
Tha fèidh is caoirich air gach stùc
Mu 'n robh na laoich a' tàmh;
* A translation will be found further on.
14
Tha cinneach eil' air teachd do 'u ùir,
'S ag eirigh sua-s 'n an ait,
'Tha toirt am bòidean air gach dùil
Gu 'm faigh a' Ghàidhlig bàs.
An leig sinn eachdraidh chaomh ar tir
A sgriobadh de gach clàr,
'S a' Ghàidhlig choir a chur a dhith
Le linn na<jh tuig a gnàths?
A' chànain aosda, ghlòrmhor, bhiun,
A dhùisgeadh fuinn nam Bard,
Am fan sinn diomhanach gun suim
Is daoi 'g a cur gu bàs ?
Dùisg suas, a Ghàidhhg, 's tog do ghuth,
Na biodh ort geilt no sgàig;
Tha ciadan mile dileas duit
Nach diobair thu 's a' bhlàr;
Cho fad' 's a shiùbhlas uillt le sruth,
'S a bhuaileas' tuinn air tràigh,
Cha 'n aontaich iad an cainnt no 'n cruth
Gu 'n teid do chur gu bàs.
A' chainnt a dh' fhoillsich cliù nam Fiann,
'S an gaisge dian 's gach càs;
Tha 'n euchdan iomraiteach bho chian
Ag àrach miann 'n an àl;
Na leòmhainn threun nach d' thug le fiamh
An cùlaibh riamh do nàmh,
Tha iomadh gleann, is cnoc, is sliabh,
A^ luaidh air gniomh an làmh.
15
Cha 'n eòl dhuinn ceàrn an ear no 'n iar,
No fonn mu 'n iadh an sail,
Nach fhaighear cuid an sin dhe 'n siol
A' liadachadh 's a' fas,
Tha 'g altrum suas, le diirachd dian,
Gach sgialachd agus dan,
A bhiodh an sinnsearan a' sniomh
An tir nan sliabh 's nam bàgh.
Ach 's gearr a bhios an iiin* a' triall
Gu 'm faic sinn, mar is àill,
A' Ghàidhlig mhùirneach, mar ar miann,
An cathair inbhich, aird;
A' sgaoileadh eòlais, tuigse, 's ciall
Bho h-ionmhasan nach traigh ;
'S a' taisbeanadh le neart a rian
Nach tèid i 'n ciau so bàs.
'N sin togaidh i le buaidh a ceann,
Le aoibhneas ni i gàir;
A teudan gleusaidh i gu teann
Le cridhe taingeil, Ian;
Gu 'n cluinn Mac-talla feadh nan gleann
Gach doire 's allt cur fàilt',
'S an osag chiùin air bàrr nam beann
A' giiilan fonn a dain.
Ach buaidh is piseach air na laoich
Tha seasmhach air a sgàth,
Chaidh arach ann an tir an fhraoich,
Ge sgaoilt' an diugh an àl;
16
Ged chaidh an sgapadh air gach taobh,
Cha chaochail iad an gnàths ;
Cha 'n fhàs an eachdraidh lag le aois,
'S cha 'n fhaigh a' Ghaidhlig has.
M A I R I B H A I L E - C H E 0.*
Air latha dhomh 's mi falbh nan àrd,
Ait' àraich fir na cròic,
Gu 'n chaill mi m' iiil air feadh nam mam
Le barcadh trom de cheo;
Bha 'n oidhche dborcha tarruinn teann,
'S mo cbridhe fann gun treòir,
'Nuair thachair rium a' ghruagach bhan
Air àiridh Bhaile-chrò.
fs thug i cuireadh dhomh gun dàil
Gu 'fardaich bhig gun sgòd ;
Is thuirt i rium mi dheanamh tàmh
Gu 'n sgaoil an la na neòil ;
Gu 'm faighinn leaba thioram bhlàth
De bharrach aluiiin òg;
Gu 'm faighinn biadh is deoch is bàigh
Air àiridh Bhaile-ehrò.
y
*A translation will found further on.
17
Is lionmhor ròs tha fas fo'n driùchd
Nach fhaca sùil an glòir;
Is lionmhor maighdeann mhaiseach chiùin
Nach deach a cliù an ceòl;
Ach riamh cha d' fhosgail ròs fo dhriùchd
No òigh an cùirt 's an Eòrp,
Cho flnealt' ann an cruth s am blath
Ri Mairi Bhaile-chrò.
Ged bheireadh baintighearna dhomh 'làmh,
Le saibhlean Ian a dh' or,
Gur lionmhor buaireas agus cràdh
Tha 'n caradh ris an t-seòrs;
Gu 'm b' annsa bhi air chosg an tràth
Le sith is gràdh 'n a choir,
An gleann nan cuach, 's a' ruith nam bà,
Le Mairi Bhaile-chrò.
'Nuair theid i mach 's a' mhaduinn chaoin,
Gu fallan, aotrom, beò,
'S a ghleusas i a duanag ghaoil
An doire mhaoth nan cnò,
Bidh eòin nan geug a' seinn d'an àl
Gu h-ait air bhàrr nam meòir,
Ach eisdidh iad 's an cinn fo sgàil,
Ei Mairi Bhaile-chrò.
Tha 'sùilean iochdmhor, baindidh, ciùin,
Ag inns' a ruin gun ghò,
Tha 'ceum neo-throm 's a cruth gun smùr.
Gun mheang, gun lùb, gun leòn,
B
18
Tha mais' is naire snàmh 'n a gruaidh,
Gun fhoill, gun uaill 'n a dòigh,
Mar lilidh mhin a' fas le buaidh
Aig fuaran Bhaile-chrò.
Mo shoraidh slàn gu 'n robh gu bràth,
'N a fàrdaich is 'n a stòr;
Tha h-iomhaigh ghraidh 'n am chuimhne
ghnàth,
Is briathran blàth a beòil;
Bidh m' aigne Ian de ghaol nach cnàmh,
Gu 'n càirear mi fo 'n fhòd,
Do 'n ghruagaich bhain a dhùisg mo dhàn
Air àiridh Bhàile-chrò.
DUANAG DO BHEALAIG.
Am FONN — " Ocli mar tha mi 's mi na m'
aonar."
Fhir a shiiibhlas a nunn gu m' dhuthaich,
Thoir leat mo dhùrachd is fag 's an t-Sròm e ;
Ma chi thu ghruagach a ghoid mo shuaimhneas,
*S a rinn mo bhuaireadh le snuadh a
bòidhchead.
Ma chl thu caileag ri 'n can iad Bealag,
Aig bial Loch-carroin tha gabhail còmhnuidh ;
Ma gheibh thu sealladh dhe 'sùilean meallach,
Tha mis' am mearachd mur toir iad leòn
dhuit.
19
Tha iochd is càirdeas 'n a gnùis tha bàigheil,
'S a gruaidh cho àillidh ri blàth nan ròsan;
Tha fiamh a gàire mar ghrian a' deàrrsadh,
Cur saighdean gràidh ann an càil gach
òigfhir.
Tha fiamh a cuailein 's e sios mu 'guaillean,
Air sniomh 'n a dhualan is tuar an òir air ;
Tha 'com cho uallach 's a ceum cho guanach,
'S gu 'n d' thug i uamsa mo shnuadh 's mo
shòlas.
Ge binn an smeòrach 's a' mhaduinn chèitein,
A' s'einn gu h-eibhinn air bàrr nan ògan,
Gur binne leamsa mo chruinneag ghaolach,
Le 'luinneig chaoin ri mo thaobh 's an
t-seòmar.
'S ann learn a b' èibhinn a bhi 'g a h-èisdeachd,
Is fuaim nan teudan a' leum fo 'meòirean,
Ged bhithinn deurach 's air bheagan speirid,
Chuir' a beusan gach beud air fògradh.
Is ge b' e cèile a ni do bhuannachd,
Gheibh e duais leat nach ceannaich or dha;
Gheibh e ciùine le miiirn is stuamachd,
Is maighdeann shuairce gun uaill gun
ghòraich.
Ach 's e mo dhurachd nach fhaigh thu
iimaidh.
No fear nach cunntar am measg nan còmh-
lan,
Ach òigfhear uasal bhios fearail, buadhach,
Bheir sonas buan dhuit 'nuair ni thu pòsadh.
20
AN GAOL A THUG MI OG.
Ghaidh duanag bliinn, bhlasda a dlieanamh fo 'n
ainm sOj agus air an aon fhonn, bho chionn iomadh
bliadhua le laiu òg Moraidli.
'S a' mhaduinn cheitein 'nuair tha 'n driiichd
Cho ciùin air bhàrr an fheòir,
'S na lusan maoth cho maiseach iir
A' dùsgadh suas 'n an glòir,
'S a' ghrian a' boillsgeadh air an gniiis
Mar sheudan miiirneach òir,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' emaoin
An gaol a thug mi òg.
'Nuair chi mi 'n sprèidh a' ruith 's a' leum
Le eibhneas air na loin,
'S a ehi mi smeòrach bhinn nan geug
'S a ceile fhein 'n a coir,
Ag ullachadh a cuachaig fhaoin
D' a h-àlach maoth gun treòir,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' smaoin
An gaol a thug mi òg.
'Nuair ehl mi 'n rlghinn mhaiseach chiùin
Le run gun fhoill gun ghò,
'S a leannan gaoil d'an d' thug i ùidh
Le sunnd a* buain nan ròs,
21
'S a chì mi 'n t-òigfhear fearail, caomh,
A' seinn ri taobh na h-òigh,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' smaoin
An gaol an thug mi òg.
'Nuair chl mi ghrian an àird nan speur
'N a maise fhèin gun sgleò,
'S a gnùis a' sgaoileadh gathan seimh
Air sleibhtean gorm a' cheò;
Ach 'nuair a dh' eireas neòil no gruaim
A mhùchas uainn a glòir,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' smaoin
An gaol a thug mi òg.
'Nuair chi mi sòbhrach mhin nam bruach
'S a snuadh air dhreach an òir,
Gaeh doire 's allt a' seinn le buaidh
Is luathghair aig na h-eòin ;
Ach 'n uair a thig an dùbhlachd fhuar,
A sheargas tuar gaeh pòir,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' smaoin
An gaol a thug mi òg.
Faodaidh na lusan èirigh suas
Tha 'n diugh 'n an suain fo 'n fhòd,
'S 'nuair thig an samhradh seimh mu 'n cuairt
Bidh luathghair aig na h-eòin;
Thig iomadh caochladh oirnn naeh saoil,
'S cha bhi iad saor bho bhròn,
Tha sin gu trie a' toirt gu m' smaoin
An gaol a thug mi òg.
22
FAILTE DO 'N EILEAN SGITHEANACH.
0! failt' air do stiican,
Do choireachan ùdlaidh,
Do bheanntainean sùghmhor,
Far an siiibhlach am meann!
Tha 'n geamhradh le dhiibhlachd
Mu na meallaibh a' dùnadh,
'S gach doire le bhùirean
Air a rùsgadh gu bonn.
Chi mi an Cuilionn
Mar leòmhann gun tioma,
Le fhiasaig de 'n t-sneachd
Air a phas'gadh m' a cheann;
'S a ghruaidhean a' sruladh
Le easannan smiiideach,
Tha tuiteam 'n an lùban
Gu ùrlar nan gleann.
Do chreagan gu h-uaibhreach,
Mar challaid mu 'n cuairt duit,
'S na neòil air an iomairt,
A' filleadh mu 'm bàrr;
'S am bonn air a sguabadh
Le srùlaichean gruamach,
Bho bhàrcadh a' chuain
A' toirt nuallain air tràigh.
23
O! c' àit' 'eil na gaisgich
A dh' àraich do ghlacan,
Bu shuilbhire macnus
Mu stacan a' cheò?
Le fùdar 'g a sgailceadh
Bho 'n cuilbheirean glana,
'S na mial-choin 'n an deannaibh,
Nach fannaich 's an tòir.
Na laoich nach robh meata
Ri aodann a' bhatail,
Nach aomadh gu taise
Ri caismeachd an nàmh;
Cha 'n 'eil raon agus machair
Air 'n do Sgaoil iad am bratach,
Nach d' fhàg iad an eachdraidh
Gun mhasladh d'an àl.
Ach tha 'm fàrdaichean sguabta,
'S an seòmraichean uaine;
lad thèìn is an gaisge
'N an cadal fo'n fhòd;
'S tha osag nam fuar-bheann,
Le h-osnaidhean gruamach,
'G an caoidh mu na cruachan,
'S a' luaidh air an glòir.
O! c' ait' 'eil gach solas
Bha agam 'n am òige,
Toirt meal' as na ròsan
Mu d' chòaagan tlàth?
24
Tha companaich m' eòlais
Air am fuadach bho n' còmhnuidh,
Tha nihil air a deòghal,
'S na ròsan gun bhlàth.
Ach 'g caomh learn do ghleanatan,
Do shrathan 's do bheanntan,
'S an ceo tha 'n a chadal
Air baideal nan àrd;
Na ciabhagan torach,
Na srònagan corrach,
'S na sruthain ri coireal
Do 'n eilid 's d'a h-àl.
Gu ma buan a bhios t' eachdraidh,
Agus cliù aig do mhacaibh,
Ous an crlonar an talamh,
'S am paisgear na neòill
Phad 's bhios sioban na mara
A' bualadh air carraig,
Bidh mo dhiirachd gun deireas
Do dh' Eilean a' cheòl
25
COINNEAMH BHLIADHNAIL COMUNN
GAIDHLIG INBHIRNIS.
Failt' air clann nan Gàidheal cliùiteach,
Tha cruinn an nochd 'n an comunn muirneach,
A sheasTimh cànain aosd' ar diithcha,
A sheinn ar baird;
'S a h-eachdraidh bhuan nach teid amhiichadh
An glòir nan dan.
Cho fad 's a shiiibhlas uillt troimh ghleanntan,
'S a sheideas gaothan ris na beanntan,
Bidh cainnt is ceòl nan gaisgeach greannmhor
A dhion ar tir,
A' taisbeanadh an cliù gun ghanntar
Bho linn gu linn,
A' chainnt a labhradh le ar slnnsir,
'S a dh' fhàg lad againne mar dhlleab,
Tha sibhs' an nochd gu duineil, dlleas,
Mar bu choir dhuibh,
'G a neartachadh 'n 'ur baile rloghail
Le deagh eòlas.
'S i labhair Oisean, Fionn, is Diarmad,
'S a dhuisgeadh spiorad treun 'n an iarmad,
A sheasadh daingean mar an t-iarunn,
Ri uchd an nàmh;
'S an talla chiùil gu baindidh, slochail,
Le iochd is bàigh.
26
Altrumaibh le beus gun truailleadh,
Gach ni tha maiseach agus uasal,
Le spiorad rioghail mar bu dual dhuibh,
Bho bhur sinnsir;
'S cainnt bhur màthar cumaibh suas i,
Gun a diobradh.
Cuimhnichibh an stoc bho'n d' fhas sibh,
'S air an eachdraidh bhuain a dh'fhàg iad,
Air an gniomharan neo-bhàsmhor,
'S air an euchdan;
A cheannaich saorsa tir nan àrd-bheann
Le 'n cuid chreuchdan.
FAILTE DO 'N BHLL\DHN-UIR.
Failte 's furan do 'n bhliadhn-iiir,
Le 'trusgan geal as sunndach greann,
Dhiiisgeas aiteas anns gach gnùis',
A sgaoileas fleadh mu bhùird le form.
Gad nach fhaigh sinn a bhi dlùth
D' ar luchd-comuinn ruin 's an am,
*S e chiad Ian a theid 's a' chuaich,
Slàinte bhuan do Thlr nam Beann.
27
Tàmh am baile-mòr nan tùr,
Cha bu dùthchas dhuinn bhi ann;
Far nach fhaic sinn fiadh air stùc,
No bradan ùr 'g a thoirt à allt;
Far nach cluinn sinn pìob air cluain,
No Gillean-callainn shuas au gleann;
Ach cuiridh sinn mu 'n cuairt a' chuach,
'Deanamh luaidh air Tìr nam Beann.
Tìr a'mhànrain, Tir a' chiùil,
Tir nam fiùran nach robh fann ;
Ged tha 'n sliochd 'g an cur air chùl
Dheanamh rùim do chlann nan Gall;
'S iomadh fàrdach tha gun smùid,
Far 'm bu shiùbhlach fonn nan rann;
Ach bidh an aigne blàth gach uair
Ni iad luaidh air Tìr nam Beann.
Saoghal fada, maoin, is cliù,
D' ar luchd-dùthcha bhos is thall;
Dòirteadh bheannachdan mar dhriùchd,
Gach bliadhn-ùr thig air an ceann ;
Ged a sgaradh sinn ri luaths,
Bidh ar càirdeas buan 's gach àm ;
'S òlaidh sinn le caithream chruaidh,
Làn na cuaich air Tìr nam Beann.
28
DUANAG AN T-SEOLADAIR.
Air fonn — " Eirich agus tiugainn 0."
Gu ma si an do 'n righinn big,
Tha tàmh an eilean gorm an fheòir,
'S e dh' fhàg mo chridhe trom fo leòn
Nach fhaod mi 'n còmhnuidh fuireach leat.
An am dhuinn dealachadh Di-màirt,
Gun fhios an tachair sinn gu brath,
Gu 'n d' iarr mi gealladh air mo ghràdh,
'S a làmh gu 'm biodh i fuireach rium.
Sheall i orm gu h-iochdmhor, caoin,
'S na deòir a' ruith bho 'sùilean maoth,
Gu 'n chuir e saighead gheur 'n am thaobh,
An gaol a thug mo chruinneag dhomh.
Tha 'n fhairge 'g èirigh suas 'n a smùid,
Is mise 'n ceangal aig an stiùir;
Ach chuir e spionnadh iir 'n am dhiiim
An run a thug mo chruinneag dhomh.
Shiùbhlainn deas is shiiibhlainn tuath,
Dh' fhuilinginn acras agus fuachd,
'S cha ghearaininn air smùid a' chuain
Na *m buannaichinn a' chruinneag ud.
29
Thug i 'dealbh dhomh air an tràigh,
Is dualan min dhe 'cuailean ban,
Tha sin a' cur 'n am chuimhne ghnàth
An gràdh a thug mo chruinneag dhomh.
'Nuair bhios ise trom 'n a suain,
Bidh mis' air bhàrr nan crannag shuas,
A' pasgadh sheòl, 's a' seinn mo dhuain,
Mu 'n luaidh a thug mo chruinneag dhomh.
'S trie mi cuimhneachadh le spèis,
'Nuair bha sinn ann an gleann nan geug,
A h-uile gòraiche gun cheill
A rinn mi-fhein 's mo chruinneag ann.
'S ged tha mi 'n so air bhàrr nan sion,
A' sabaid ris a' Chuan-an-iar,
Cha bhi mi cuimhneachadh mo dhiol,
'Nuair ni Catriona furan rium.
Ach thusa, ghaoth, tha dol gu tuath,
Thoir leat mo shoraidh so gu m' luaidh,
Is innis dhi, ma bhios mi buan,
Nach caill i 'duais ri fuireach rium.
30
CUAIET DO CHUITHRAING.
Air togail oirnn dhuinn à Port-rìgh
(Oir bha sinn ann a dhà no tri),
'Nuair a dh' fhalbh sinn cha b' ann cearbach,
Fhuair sinn glaine maith bho Fhearchar.
A' direadh suas ri uchd Dhruim-aoidh,
Bha teas is pathadh trom 'g ar claoidh;
Ach chum sinn oirnn ri cainnt 's ri broighh'ch,
Gu 'n d' rainig sinn Ceann-sail-oighre.
Is fhuair sinn Coinneach air a dhòigh,
'S a shearra^ Ian aig' air a' bhòrd;
Thug e dhuinn — 's e fhein nach sòradh —
Làn na cuaich de " Mhac-an-tòisich."
"Nuair a rainig sinn Tigh Uige,
Bha ar casan sgith is brùite ;
Ach cha do thàmh sinn fada 'n èis
'Nuair chaidh Seumas Ruadh air ghleus.
Ged ruitheadh tu air gach tigh-òsd',
Tha eadar so is Tigh-Iain-Ghròt,
Bheir mise m' fhacal dhut 's mo bhòid,
Nach fhaigh thu diiilnach ris cho coir.
Ghabh sinn cuach de 'n " Ileach " blàth,
A dhiiisg ar neart 'e a rùisg ar call ;
Is lion sinn màileid mhaith de Ion,
A chumadh spionnadh ruinn 's an rod.
31
Gu sunndach ghabh sinn suas an gleann,
Ag aithris sgeul 's a' gabhaii rann;
'S 'nuair bhiodh ar cridhe fas car fann,
Bheireamaid fideag air an dram.
Ach ràinig sinn mu dheireadh thall,
Ged bha cuid againn car mall ;
Is dhearbh gach bruach, is' cuairt, is staing,
Gu 'n robh sinn dlùth air bial Chuithraing.
Bha aon fhear dhinn bha 'n a Ghall,
'S an uair a sheall e nunn 's a nail;
'Nuair chunnaic e gach coire 's gleann;
'Nuair chunnaic e gach mam is meall ;
'Nuair chunnaic e gach creag is sgriob,
Bha toirt nan speur dheth os a chinn ;
'N sin ghlaodh e mach le briathran fann,
Gu 'n d' thàinig ceòl is neul 'n a cheann.
Ach " Mac-na-brach'," an gille coir,
Cho luath 's a rinn e cuach dheth òl,
Thug sin a chruth 's a chridhe beò,
Is lean e sinn 's cha b' ann dhe 'dheòin.
Ach c' ait' 'eil bard no c' ait' 'eil cainnt
A dh' innseas cliù no dealbh Chuithraing;
Le chreagan gruamach, uaibhreach, àrd,
'S na neòil ag iomairt shuas mu 'm bàrr;
Thug dùbhlan do gach geamhradh garg,
An neart a chrith no 'n com a shearg;
A chum am bathais chruaidh gun fhiamh
Ei aghaidh sion nam miltean bliadhn'?
Gach glac, is stac, is bac, is tom,
Tha cumail fasgaidh shios mu bhonn;
Gach bailc is fairc tha 'n taic a chlèibh,
Cha 'n urrainn dhòmhs' an cur an cèill.
Ach CO le cridhe beò 'n a chòm,
32
'S a shùilean fosgailte 'n a cheann,
Nach irislicheadh sìos e fhèin,
Ei aghaidh glòir an Ughdair thrèin,
A ghairm an sealladh so mu 'n cuairt,
Le guth a bheòil bho neo-ni suas ;
A chruthaich nèamh, is fonn, is cuan,
'S a sbuidhich iad le reax^hd bith-bhuan?
Mu dheireadh ràinig sinn am bòrd,
Is shuidh sinn sìos aige gu stòld',
B' e sin am bòrd nach ian- an saor,
'S nach searg air falbh gu bràth le aois;
Le chuibbreach fìnealt', maiseach feòir,
'S an driùchd a' dealradh air mar or.
Tha linn a' teachd, 's tha linn a' triall,
'S tha 'm bòrd so 'n diugh mar bha e riamh.
Ach thus', a leughadair mo dhuain,
Ma 's e 's gu 'm bi do shaoghal buan,
Ma thig thu nail an so air chuairt,
Theid mis' an urras air do dhuais';
Cha ghabh thu aithreachas gu bràth
Gu 'n d' thàinig thu cho fad' air sail,
Oir b' fhiach dhuit coiseachd as an Fhraing
A dh' fhaicinn ioghnaidhean Chuithraing.
Mu 'n sgithich mi sibh le mo rann,
'S fhearr dhomh criochnachadh 'n a am;
Ach sin agad le cainnt gun sgleò,
Mar chaidh a' chuairt le Niall MacLeòid.
33
DOIRE NA SAIEORAICH.
Air fonn — " Muile nam mòr-bheann."
0 ! TiUGAiNN, a ruin, a nunn am bealach,
'S na lusan cho ùr fo dhriùchd na mealaj
Nach cluinn thu na ciiiil tha 'n dlùths a'
bharraich,
Le surd an doire na smeòraich !
Nach trie thug sinn sgriob, mo righinn lurach,
A thional nan dithean min fo 'n duilleach ;
'S a' mireag leinn fhin gun sgios gun mhulad,
A' direadh doire na smeoraich.
Is bheir sinn a' chuairt so suas am bealach,
A dh' fhaicinn nan cluaineag cuachach meala;
'S ged theid sirm thar chuain ar luaidh bidh
maireann,
Do bhruachan doire na smeòraich.
Nach beag a bha smaoin air maoin no earradh,
'Nuair bha sinn cho saor ri gaoth nam beann-
aibh,
Ag iomain nan laogh bho thaobh nam bearradh
Gu caochain doire na smeòraich.
Ach c' ait 'eil an òigridh bhòidheach fhallain,
Na gillean gun spòrs 's na h-òighean banail,
Bhiodh leinn aig a' chrò, 's ri ceòl is caithream
Mu chòsan doire na smeòraich?
c
34
Tha comunn mo ghaoil air sgaoileadh uile,
Gach sruthan is craobh gu 'n saoil thu tuir-
eadh,
'S na gleannanan caoin gun laogh, gun duine,
Ni taobh ri doire na smeòraich.
Ach ni sinn ar n-iùl a nunn am bealach —
Tha bàta na smùide dlìith do 'n chala,
'S gu 'm fag sinn ar dùrachd ruin mu 'n
dealaich,
Aig cùiltean doire na smeòraich.
CLANN LEOID.
AiB FONN — " Thug sinn diiil do Mhac Leòid.
Sbisd: — HÒ, hi-ri 's na hi ù o,
Hi ri-ri 's na hi ù o,
HÒ, hi-ri 's na hi ù o,
Tha mo run air Cloinn Leòid.
Gur a binn learn an sgeula,
Tha mo chinneadh air èirigh,
Gu bhi còmhnadh a chèile,
Mar bu bheus do Chloinn Leòid.
Tha mo chinneadh air dusgadh,
Tha 'n cuid bhrataichean rùisgte,
Mach air baideil an Duine,
Dha *m bu duthchas Clann Leòid.
35
Dùn nan turaidean aosda,
Air a' bhunait nach caochail,
Far 'n do thuinich an laochraidh,
Nach robh faoin do Chloinn Leòid.
Tùr nan clogad 's nan sgiathan,
Far an tachradh na triathan,
Ann an talla na fialachd,
Tha bho chian aig Cloinn Leòid.
Bhiodh a " Crònan " aig Màiri,*
'S caithream cheòlmhor aig Pàdruig,t
Mu na bùird a bhiodh gàireach,
Ann am fàrdaich Chloinn Leòid.
Tha bhur n-eachdraidh gun truailleadh,
Bho na prionnsachan uaibhreach,
'S bho Rìgh Lochlainn nan cuantan,
Bho 'n do bhuaineadh Clann Leòid.
'S trie a dhearbh iad bho 'n uair sin,
Ann an cathan 's an cruadal,
Gu 'm bheil gaisge nach fuaraich,
Ann an dualchas Chloinn Leòid.
'S ma thig naimhdean g' ar gluasad,
Ni sinn goirid an ruagadh,
'S bratach shìthe nam buadhan,|
Taisgte suas aig Cloinn Leòid.
* Mairi Nighean Alasdair Ruaidh.
tPadruig mor Mac Criomainn.
ÌBratach shìth Dhùn-Bheaaain.
36
Theid an tarbh mar a b' àbhaist,
Air an toiseach 's a' ghàbhadh,
'S cuiridh buirean bho cbàirean,
Crith air nàmhaid Chloinn Leòid.
Bithibh seasmhach, mo chàirdean,
Agus dileas mar bbràitbrean,
Duineil, cinneadail, laidir,
Mar bu ghnàths do Chloinn Leòid.
Bithibh maiseach 'n 'ur giiilan,
'S biodh bhur gniomharan fiùghail,
'S coisnibh onair d' ar dùthaich,
Agus cHù do Chlann Leòid.
MO DHOMHXULLAN FHEIN.
'NuAiE chruinn'cheas an òigridh,
Gu mire 's gu solas,
Bidh mise 'n am ònar
'S an t-seòmar gun ghleus;
A' cuimhneachadh còmhraidh
An fhleasgaich a leòn mi,
'S a' ghaoil thug mi òg do
Mo Dhòmhnullan fhèin.
37
Tha m' athair '& mo mhàthair
Ri gearan 's ri canran,
'S a' cantainn nach fhearr mi
Na paisde gun chèill ;
Mo ghaol thoirt a dh' òigfhear
Tha daomian a' seòladh,
'S a sgaoileas a stòras
Gun ghò ris gach tè.
Ged gheibhinn fear chruachan,
Le pailteas mu 'n cuairt da,
Gun toirt aig an t-sluagh dheth,
Gun suairceas 'n a ghne;
Ciod e ni € dhòmhsa
Na chunntadh e dh' or dhomh,
'S mo chridhe le deòin aig
Mo DhòmhnuUan fhèin?
Tha bliadhn' agus còrr bho
Na thriall e bho 'eòlas,
*S tha 'iomhaigh cho beò dhomh
'S ged sheòladh e 'n dè ;
Cha gheill mi do dh' òigfhear,
'S cha treig mi na bòidean,
A sheulaich mi òg do
Mo Dhòmhnullan fhèin.
Tha dualagan bòidheach
Dhe chuailean 'n am phòca,
'S a dhealbh air a chòmhdach
Le or ann an ceis;
38
Tha shùilean cho beò ann,
'S a ghruaidh mar na ròsan,
Ag ùrachadh dhòmhsa
Mo Dhòmhnullan fhèin.
'Nuair thachradh an còmhlan
'S a' chlachan Di-dòmhnaich,
'N am measg cha robh òigfhear
Cho còmhnard 'n a cheum;
Cho beusach 'n a chòmhradh,
Cho fearail 'n a dhòighean,
Bhiodh sùil aig gach òigh air
Mo Dhòmhnullan fhèin.
Gu 'm b' òg bha sinn còmhla
An doire na smeòraich,
'S an dubhar 'g ar còmhdach
Fo spògan nan geug;
A' tional nan neòinean,
Gu h-inntinneach ceòlmhor,
Ri briodal gun ghò le
Mo Dhòmhnullan fhèin.
'Nuair dh' èireas' na cuantan,
A' beucail le buaireas,
Na neòil air an ruagadh,
Is gruaim air an speur;
Bidh mise 'n am ghòraig
Ag èisdeachd an còmhraig,
'S mo chridhe 'g a leòn mu
Mo Dhòmhnullan fhèin.
Am Freasdal bhi stiùireadh
Nan gaothan le ciùine,
'S a' còmhnadh mo ruin anns
Gach diithaich is ceum;
'G a dhion is 'g a sheòladh
Gu 'm pill e gu 'eòlas —
Gur mi dheanadh solas
Ei m' Dhòmhnullan fhèin.
Ach mur till e gu m' ionnsuidh,
Gur mise bhios tùirseach;
Gu'n càirear fo 'n ùir mi,
Cha mhùch mi mo speis;
Cha taobh mi ri òigfhear
'S cha chaochail na bòidean,
No'n gaol thug mi òg do
Mo Dhòmhnullan fhèin.
ORAN NAN CEOITEAEAN.
Air fonn — " Agns ho Mhorag."
Agus ho Mhorag,
Na ho-ro ach gheibh sinn fearann,
Agus ho Mhorag.
Gheibh sinn raointean glas ar slnnsear,
A bha dhith oirnn bho chionn tamuill.
Agus ho Mhorag, &c.
40
Gheibh sinn fuasgladh bho'n luchd-fòirneirt,
Bha air son ar fògradh thairis.
Agus ho Mhorag, &c.
So a' bhliadhn' thug dhuinn an solas,
Theid gach cuing a bh' òirnn a ghearradh.
Agus ho Mhorag, &c.
Cha bhi sinn tuilleadh mar a bha sinn,
'Na ar tràillean rùisgte falamh.
Agus ho Mhorag, &c.
Togaidh sinn ar cinn gu dàna,
Dh' aindeoin bàilHdh tha air thalamh,
Agus ho Mhorag, &c.
Chunnaic teachdairean na Bàn-righ
Gu 'n robh 'n t-àm dhuinn a bhi 'n tarruinn.
Agus ho Mhorag, &c.
'S fhada 'n t-uallach mu ar guaillean,
Ged nach cualas sinn ri gearan.
Agus ho Mhorag, &c.
Ach tha 'n trompaid air a seideadh,
'S bheir sinn air na reubail deannal.
Agus ho Mhorag, &c.
Chual ar sluagh tha thall thar chuain i,
'S fhreagair iad a fuaim le caithream.
Agus ho Mhorag, &c.
41
Ma bhios ar fineachan aontach,
Gheibh sinn saorsa mar bu mhaith leinn.
Agus ho Mhorag, &c.
Gheibh sinn coir air tir ar dùthchais,
Chaidh a spùinneadh bhuainn le ceannairc.
Agus ho Mhorag, &c.
'S daor a' phris a phàigh ar sinnsir
Air an tir so le'n cuid fala.
Agus ho Mhorag, &c.
Dh' fhàg iad againn' i mar dhileab,
'S ni sinn stri mu'n toir sinn thairis.
Agus ho Mhorag, &c.
Togaidh sinn bratach ar sinnsear,
'S thig na suinn oirnn thar gach bealach.
Agus ho Mhorag, &c.
'S chi an saoghal nach do chaochail
Siol nan laoch bha 'n tir nam beannaibh.
Agus ho Mhorag, &c.
Cha teid claidheamh ann an truaill leinn,
Gus an teid a' bhuaidh a cheannach.
Agus ho Mhorag, &c.
Gus am faic sinn tir nan àrd-bheann
Air a h-àiteach 's air a glanadh.
Agus ho Mhorag, &c.
42
'S tillidh maoin, is gaol, is càirdeas,
Gu gach fàrdaich agus baile.
Agus hò Mhòrag, &c.
TiUidh ceòl, is mire, 's mànran,
'S cha bhi cànran oirnn no smalan.
Agus hò Mhòrag, &c.
'S bidh na Gàidheil mar a b' àbhaist,
Ma thig nàmhaid 'na ar cai'aibh.
Agus hò Mhòrag, &c.
Eiridh sinn a dhion ar rioghachd,
'S bheir sinn cls de luchd na ceannairc.
Agus hò Mhòrag, &c.
AN TIGH-SOLUIS.
AiR carraig aosda, dhaingein, chruaidh,
Hi aghaidh beucaich borb a' chuain,
Tha Lòchran dealrach, maiseach, ciùin,
'N a sheasamh ann, 's a' deanamh iùil ;
Toirt rabhaidh do gach ànrach truagh,
Tha cath ri doininn ghairbh nan stuadh,
'S a' seòladh dhaibh le ghathan tlàth,
Far am bheil dìon, is àite-tàimh.
43
'S an oidhche dhorcha, gheamhraidh, fhuair,
'N uair tha na speuran trom fo ghruaim,
'S na neòil a' falach bho gach sùil
Nan reultan glan a dheanadh iùil;
'S an long 'g a h-iomain feadh nan tonn,
*S an cunnart bristeadh air an fhonn,
'N sin gheibh gach maraich' misneach ùr,
'N uair chì e an Tigh-soluis dlùth.
'S an dream tha tilleadh bhàrr an cuairt,
Bho thìrean cèin, 's bho theas, is fuachd,
A dh' fhuiling allaban is leòn,
A' saoithreachadh air son an loin;
Buailidh an cridhe beò 'n an com,
'N uair chi iad laist' e air an fhonn,
G' an treòrachadh gu 'n càirdean blàth,
'S gu cala 'm faigh iad fois is tàmh.
Sin mar tha 'n saoghal so gu leir,
Gach aon a' cath ri uallach fein;
Gach aon a' saoithreachadh 's a' stri,
An tòir air sonas agus sith ;
'S iad iomadh uair a' call an neirt,
Air eagal nach bi cùisean ceart,
Fo thrioblaid ghoirt, 's le cridhe fann,
'S am fàsach buaireasach fo 'n ceann.
Ach tha 'n Tigh-soluis daonnan dliith,
Na 'm faicemaid e le ar suil,
Grian mhòr na Flreantachd tha shuas,
A shuidheachadh le reachd bith-bhuan;
44
An Lòchran nach teid as gu bràth,
Suidhicht' air carraig bhuain nan àl,
Toirt cuiridh do gach deòraidh truagh,
'S a sheòlas iad gu 'n dachaidh bhuain.
BROSXOCHADH NA GAIDHLIG.
Einneadh na rainn so mu 'u am a tliòisicli Proftssor
Blackie air tional au airgid air son a' Chathair
Ghaidhlig a chur air bonn ann an Duueideauu.
DuiSG suas, a Ghaidhlig, 's na bi fann,
Is gleus do chlarsach feadh nan gleann,
Tha aon fhear-fagraidh maith ort teann
A chumas taic riut,
Cho fad' 's a mhaireas teanga 'n ceann
Professor Blaclie.
Bha cuid an dùil nach robh thu slan,
'S gu 'n robh do bheatha dlùth do 'n bhàs,
Ach bheir thu 'n car asda gun dàil,
'Nuair theid thu 'n cleachdadh,
A dheanamh luaidh air gniomh nan sàr
Tha fo na leacan.
45
Bidh tu 'n Oil-thigh mòr Dhuneideann
Measg gach Laidinn, Eabhra, 's Greugais,
'G innse Sgialachdan na Feinne,
'S mar a ghleachd iad,
'S I'i am a' chruadail co bu trein'
A dhearbh an gaisge.
Bheil neach le cridhe beò 'n a chom
An diugh a' còmhnuidh ann ar fonn,
Tha deanamh tàir air cainnt nan sonn
Is cHùiteach eachdraidh,
Siol nan àrmunn blàthmhor tròm
A cheannsaich feachdan?
Bheil neach a dh' àraich tlr an fhraoich
Air call a bhàigh 's air fas cho faoin,
Ei tàir air cainnt a mhàthar chaoimh
'S nach taobh a reachdan?
Ach gheibh iad sin an duais gu daor,
Mur caochail BlacMe.
Ach sibhs' air fad, a shiol nan rann,
Nach 'eil fo smachd aig clann nan Gall,
Glacaibh an sruth, 's e so an t-àm,
Cuir suas a' bhratach,
Tha brod a' ghaisgich air bhur ceann,
Professor Biachie.
46
Na fàgaibh tigh d' am faic sibh smùid,
"No duine beò a chi bhur sùil,
Bho Thigh-Iain-Ghròt gu Cluaidh nan lùb
Nach tog sibh creach dheth,
Gu 'm faigh sibh an deich mile punnd
Tha dhith air Blachie.
'N sin theid bhur n-eachdraidh is bhur
n-euchd
Air feadh gach Hnn a thig 'n 'ur deigh ;
Bidh glòir nam bard air ceòl nan teud
Gu rèidh 'n 'ur glacaibh;
'S a' Ghàidhhg aosd' le maoin gun èis
A' gleus bhur macaibh.
'S 'nuair theid a' GhàidhHg a chur suas
An cathair inbhich mar bu dual,
'N sin òlaidh sinn da Ian na cuaich—
'S cha bhi iad lapach —
Air slàint' an laoich a thug a' bhuaidh,
Professor Blackie.
47
BEANNACHADH LEANNAIN.
Binneadh an lann so mar fhreagairt do rann a rinn
ministir àraidh a' beannachadh a leannain. Tha ise
anns an rann so 'g a bheanuachadli-san air ais.
Beannaich thusa, Righ na cruinne,
An t-Urramach Maighstir Dùghall,
Dòirt a nuas bho dhriùchd nan speur air
Na chumas a gheugan siighmhor;
Dh' fhairich mise brigh 'n a bheannachd,
Sgaoileadh tharam mar ol-ungaidh,
Na feartan nach fhaod mi àicheadh,
Thàinig orm le blàths bho dhùrachd:
Cha 'n 'eil ball 'n am cholainn uile,
Bho mo mhullach gu mo lùdaig,
Nach 'eil cho ùrail ri duilleig,
Riamh bho 'n ghuidh e learn 'n a ùrnuigh.
Beannaich e gach moch Di-dòmhnaich,
Bi dol còmhla ris do 'n chùbaid;
Beannaich e fo 'aid 's fo chleòca,
'S an trend gòrach tha fo chiiram.
Thoir dha gliocas glan gun fhòtus,
Gu bhi 'g an seòladh do t' ionnsuidh,
'S ag àrach gach meanglan breòite
Tha fo iomadh leòn air liibadh.
Ach 0 ! dion è bho gach buaireadh
A tha buailteach do gach duilidh,
Gu h-àraid bho shùil nan gruagach,
Tha 'n an saighdean luaineach sùgraidh;
48
ORAN.
Air fonn — " Duanag a' Chiobair."
Ged tha mise 'n Duneideann
Ann an comunn luchd Beiirla,
Cha 'n 'eil m' inntinn ag eirigh ri 'n dòigh.
Cha 'n 'eil m' inntinn, &c.
'S ann tha m' aigne 's mo dhùrachd
Ann an eilean nan stùc-bheann,
Far an eisdinn ri criinluath an eòin.
Far an eisdinn, &c.
'S 'nuair a bhios am muineil gheala ||
'S am bilean meala 'g a dhùsgadh,
Mu 'm bi 'inntinn air a truailleadh,
Sgaoil do bhrat gu luath mu shiiilean. 1
Cum bho shealladh an siiil lurach.
'S an calpannan cruinne diimhail,
'S an ciochan gucagach soluis
A dh' fhaodadh a chogais a mhuchadh.
Na leig gu bràth e as do shealladh.
Cum gu caithriseach 'n a dhiiisg e.
Air eagal gu 'n caill e chòta
'G iarraidh phògan anns na cijiltean.
49
Bhiodh an smeòrach gu sùrdail
Air na meanganan sùghmhor,
Anns a' mhaduinn 'g ar dùsgadh le 'ceòl.
Anns a' mhaduinn, &c.
Learn a b' ait a bhi sùgradh
Mu na glacagan cùbhraidh,
'Nuair a sgaoileadh an driùchd air na loin.
'Nuair a sgaoileadh, aec.
Measg nan cruinneagan guanach
Tha gun mhilleadh gun truailleadh,
'S tha gu faireachail suairce 'n an dòigh.
'S tha gu fairechail, &c.
Learn bu mhiann bhi 'g an eisdeachd
Aig an eadradh 's a' cheitein,
'N am bhi tional na spreidhe do 'n chrò.
'N am bhi tional, &c.
lad le 'n cuaileanan dualach
Air an sgaoileadh mu 'n guaillean:
Bhiodh an cuman 's a' bhuarach 'n an dòrn.
Bhiodh an cuman, Sec.
50
COINNEACH ODHAR.
Einneadh an rann so mar fhreagairt do cheist a
chuireadli 's an " Ard-Alhanach " le " Coinneach
Dubh/' a' feòraich an robh neach ann a b' urrainn
innseadh dha am bu bhàs nàdurra a fhuair Coinneach
Odhar, no cuin, no c'àite 'n do bhasaich e?
Chuir " Coinneach Dubh " fios gu chàirdean
Eadar gleann, is bàgh, is bogha,
'N toir a h-aon diubh fios gun dàil dha,
Cuin a bhasaich Coinneach Odhar?
An deachaidh a losgadh no bhàthadh?
No fhàgail a mach air todhar?
An deachaidh a chrochadh no cheusadh?
No an d' eug e 'g eigheach cobhair?
B' aithne dhòmhsa bodach ròmach
A bha eòlach air seana ghobha,
'Chunnaic e 'm feasgar a dh' fhalbh e,
'S gun e balbh, no dall, no bodhar;
Greim aig' air cloich ghil na fàisneachd,
'G a fàsgadh cho teann ri glomhar;
'S 'nuair thug e aisde na bh' innte
Thilg e i thar tuinn Loch-lomhair.
Bhòidich e 'n sin, 'n a èisdeachd,
Air na speuran, 's air an domhan,
Nach faicteadh sealladh gu bràth dhi,
Gus an tràghadh iad Loch-lomhair.
51
'S ann anmoch feasgar Di-ciadain,
'N uair a bha ghrian a' dol fodha,
Mu 'n bhliadhna sin seachd-ciad-deug,
A rug an t-eug air Coinneach Odhar.
'S tha 'luath 'n a cadal bho 'n tràth sin
Faisg air bràighe Allt-an-t-sobhail,
Ann an clachan beàrnach frògach
Nach modha na crò nan gobhar.
Ma theid " Coinneach Dubh " gu bràth
A nunn gu àiridhean Shrath-Feothair,
Seallaidh iad gu saor dha 'n t-àite
'S an do smàladh Coinneach Odhar,
FAILT' A' PHAIPEIR GHAIDHLIG.
Rinneadh an rann so air son na ciad àirimh de
Phaipeir Gaidhlig a thàinig a mach an deigh dha bhi
car nine air deireadh.
Mile fàilt' air clann mo dhùthcha,
Tir nam beann, nan gleann, 's nam fiùran,
D' am bu dual bhi buadhach cliùiteach
'N am nan arm a bhi 'g an rùsgadh ;
An cinneadh rioghail duineil treun
A dh' fhàg an eachdraidh glan 'n an deigh,
Nach d' thug an cùlaibh riamh do 'n bhlàr,
Gu 'm biodh iad saor bho chuing an nàmh.
52
Ged bha mi greiseag oirbh air chall,
Cha b' i mo choire fhein a bh' ann,
Ach sibhs', a chàirdean caomh mo ruin,
A chuir gun aobhar rium bhur cùl;
Ach nis bho thill mi ruibh air ais,
Cha bhi mi 'n dara uair cho tais ;
'S ma chumas sibhse rium a' choir
Cha chuir mi cùl ruibh dhe mo dheòin.
Bha cuid am beachd nach robh mi beò,
'S gur h-ann a thug mi suas an deò,
Ma thug, cha leughar 'n a mo ghruaidh
Gu 'n robh mi miosan marbh 's an uaigh ;
Tha 'n diugh mo chruth, mo ghuth, 's mo
bhlath,
Cho slàn ri bradan glan an t-sail',
Mo mhaileid de gach saibhreas Ian
De Ion a fhreagras air gach càil.
Ma gheibh mi misneach mhaith bho'n t-sluagh,
Aig ceann gach mios bheir mi mo chuairt,
Le còmhradh, òrain, agus duain,
A chuireas fuadach air gach gruaim.
Is bidh mo thaic ri cainnt nan treun,
Gu 'm faigh i 'coir 's a h-àite fhein;
Oir 's iomadh bard a sheinn a cliù,
Ged tha i 'n diugh 'g a cur air chùl.
Ach labhraidh mi le bagradh cruaidh
Ei Gaidheil fhionnar an taobh-tuath,
Tha ri tàir air cainnt am màthar,
'S air an tir a rinn an àrach;
53
Ach tha na laoich a chumadh suas
Ar cliii 's ar cainnt a' cnàmh 's an uaigh,
'S an t-àlach òg tha teachd 'n an deigh
'G am meas mar chinneach borb gun chèill.
Ach dùisgibh suas, a chlann mo ghaoil,
Cuiribh gach bruadar faoin gu taobh,
Faicibh ar tir bho bheinn gu tràigh
Gu bhi 'n an raointean falamh fas;
Na glinn a dh' àraich suas na laoich,
Gun tigh, gun bhlàths, a' fas fo fhraoch;
'S bhur sliochd 'g an cur a nunn thar chuan,
Mar thràillean dìblidh air an ruaig.
Ar cànain bhlàth a b' àirde cliù,
'G a cur air chùl mar ni nach fìù,
'S a' dearbhadh oirnn le cainnt gun loinn
Nach coir a teagasg do ar cloinn;
A' cumail uainn ar coir 's ar ceart,
Mar sin a' toirt air falbh ar neirt,
Gu 'n teid ar fàgail rùisgte, fuar,
Gun chainnt, gun duthaich, is gun sluagh.
Eiribh suas, mata, gu dileas,
Dhion bhur duthcha 's cliù bhur sinnsear,
Is bithibh seasmhach, fearail, cruaidh.
An taic a chèile mar bu dual.
Is cuimhnichibh air tir nam beann,
'S air gniomharan nan laoch a bh' aim,
'Sged bhiodh bhur saothair searbh is buan,
Cha robh na Gàidheil riamh gun bhuaidh.
54
AN TEID THU LEAM, A RIGHINN OG?
An teid thu learn, a righinn òg,
A righinn òg, a righinn òg,
An teid thu learn a righinn òg,
A nunn gu Tir nam beanntan?
Chi thu 'n ròs a' fas fo 'n driuchd,
'S a' mhil ag èirigh suas 'n a smiiid,
Bidh eòin nan geug a' seinn dhuinn ciiiil
Le sùnnd an Tir nam beanntan.
Chi thu 'n gleann 's an robh mi òg,
'Nuair bha mo chridhe maoth gun ghò,
Mu 'n d' fhuair mi eòlas riamh air bròn,
No leòn an Tir nam beanntan.
Chi thu creagan gruamach àrd,
Na neòil a' sguabadh air am bàrr,
Bidh fuaim nan allt a' ruith le gàir,
Gu tràigh an Tir nam beanntan.
Chi thu òighean bòidheach ciùin,
Chaidh àrach ann an glinn mo ruin,
Gu maiseach, finealt', glan gun smiir,
Cho ùr an Tir nam beanntan.
55
Gheibh thu càirdeas, blàths, Ì8 mùirn,
Is chì thu caoimhneas anns gach sùil,
Tha iochd is bàigh a' snàmh an gnùia
Gach dùil tha 'n Tir nam beanntan.
Tir nam fiùran fearail, fial,
Nach d' thug cùl ri nàmhaid riamh,
Bidh cliù, cho fad 's a dh' èireas grian.
Air iarmad Tir nam beanntan.
Ged chaidh an sgaoileadh anns gach cearn,
Air feadh gach tir mu 'n iadh an sàl,
Bidh cuimhn' aca le aigne blàth,
Gu bràth air Th: nam beanntan.
Siùbhlaidh sinn, mata, le deòin,
Tha 'n samhradh caoin air teannadh òirnn,
Tha choill 's am fraoch is blàth an fheòir
'N an glòir an Tìr nam beanntan.
56
DOCHAS.
Mo bheannachd ort, a dhòchais chaoin,
Bu trie a sheas thu m' inntinn nihaoth,
'Nuair bhiodh mo chridhe tròm fo leòn,
Fo uallach, iomaguin, agus bròn;
Lasadh tu lochran blàth 'n am uchd,
A thogadh dhiom gach leòn is luchd,
'S chuireadh tu cagar sèimh 'n am chluais-
" Bi saoithreach dileas fad do chuairt,
Is gheibh thu duais is fois."
Is liomnhor deòiridh breòite fami,
A chum do mhisueach suas an ceami;
'Nuair bhiodh an càirdean coimheach fuar,
'S an saoghal uile riu an gruaim ;
Thigeadh tus' an sin mar leigh,
A dhòrtadh ola 'n an cuid chreuchd,
'G an treòrachadh a mach gu tlath,
A ghabhail beachd air tir is fhearr,
Far nach tig plàigh g' an sgrios.
Is iomadh bantrach bhochd fo dheòir,
Is dilleachdanan lag gun treòir,
'G am faicinn fhein gun neart gun dion,
Mar chraoibh tha rùisgte ris gach slon,
67
A bheir am beannachd ort gu bràth,
A chum an dòchas beò 's gach càs,
'G an cur gu stòr an Athar shuas,
Ri 'n iarratais nach druid a chluas,
'S bheir fuasgladh dhaibh 'n a iochd.
'S an saighdear treun le cridhe Ian,
Tha cath ri aghaidh cruais is bàis,
Cha treig thu e 'nuair tha e 'n sàs,
A' stri ri buaidh thoirt air a nàmh;
'S tu gealltainn dha gu 'm faigh e cliù,
Is làmh na h-òigh' d' an d' thug e 'run;
Tha sin 'g a chumail ann am fonn,
'S ag àrach spionnaidh ùir 'n a chom,
Mar shonn nach geill 's an drip.
'Nuair thig an fhairge garg is tròm,
Is gaoth nan speur a' reubadh thonn,
'S an seòladair air bhàrr nan stuadh,
A' cath ri doininn ghairbh a' chuain,
Le buirich bhuirb gun iochd gun truas,
Tha bagairt air a shlugadh suas;
Thig thus' an sin mar sholus iùil,
'G a neartachadh le dòchas ùr,
A dhùisgeas sunnd fo chrios.
'S na miltean a tha iosal, sgith,
Le tinneas marbhtach air an claoidh,
A fhuair a mach le cràdh is deòir,
Gu 'n deach an duine bhreith gu bròn.
58
Ach thus', a reulta cbaomh nam buadh,
Cha treig thu iad an taobh so 'n uaigh ;
'S ged tha na neòil cho dorcha, dlùth,
Tha ghrian a' dealradh air an cùl,
'S bidh siiil nan truaghan ris.
'S am measg gach trioblaid agus leòn,
A tha air clann nan daoin' an tòir,
Gach mealladh, saothair, agus plàigh,
Tha buailteach dhaibh bho 'm breith gu'm bàs;
Mur a biodh tusa ghnàth 'n an taic,
'G an seasamh ann an am na h-airc,
Cha bhiodh 'n am beath' ach geamhradh fuar,
Gun neart, gun dòchas, làn de ghruaim,
Fo uallach buan gun fhois.
Bi learn, mata, gu ceann mo rèis,
Na fag 's an fhàsach mi leam fhèin ;
Is ged tha 'n t-slighe garbh 's an am,
Bidh dùil ri solas aig a ceann.
Na tig le mealltaireachd gun diu ;
Bi dileas, direach anns gach cùis,
'N ad dhòchas fior nach teid air chul,
'Nuair thig mi 'n lathair Righ nan dùl,
A dheanamh cunntais ris.
59
TIGH A' MHISGEIR.*
Air oidhche ghruamach gheamhraidh fhuair,
'S mi gabhail suas an t-sràid,
Clach-mheallain chruaidh, le gaoith a tuath
A' ruagail air an lar,
Bha deòiridh truagh, 's na deòir bho ghruaidh,
'S a shnuadh cho tana, ban,
E ruith gu luath, 's a' gul gu cruaidh,
A' suathadh bhas a làmh.
Bha thrusgan donn gu tana, gann,
'N a stiallan lorn air cnàmh;
'S a' ghaoth a' seideadh troimh gach toll,
Mu chom, gun iochd, gun bhàigh.
Mo bhalachan nihaoth, thuirt mi gu caoin,
Ciod chuir an taobh-s' thu 'n tràths,
'Nuair tha gach dùile feadh nan crioch
Fo dhion 'n an àite-tàimh?
Och! thuirt e rium am briathran ciùin,
'S a shiiilean fliuch fo dheòir,
Tha m' athair shuas le luchd na cluich.
Air mhisg an tigh an oil;
Mo mhàthair bhochd 's i ris a' bhas,
'S an pàisde beag 'g a deòth'l,
*S tha eagal orm, mu 'n tig an la,
Nach bi mo mhàthair beò.
*A translation will be found further on.
60
'N sin smaoinich mi dol leis air ais,
'S gu 'm faicinn fàth a dheòir;
Oir chomhairlich an duine glic,
Bhi trie an tigh a' bhròin;
Cho beag 's g' an dean sinn air son slth,
Ma ni sinn e le deòin,
Cha bhi ar duais gu bràth gun dìol
Am fianuis Eìgh na glòir'.
'N uair ràinig sinn an dachaidh lom,
Far nach robh form no ceòl,
Ach gearan agus osnaich tlirom,
Tigh'n bho gach com gun treòir,
Bha bhean 'n a sìneadh air an làr,
Air clàran fuar de bhòrd,
'S a h-ochd no naoi de phàisdean maoth
Ri 'taobh ag iarraidh lòin.
'S cò mhàthair nach biodh ann an teinn
A' cluinntinn fuaim an gàir,
'S a' faicinn leanaban caomh a cuim
An dìth gun bhiadh gun bhlàths!
'S am fear bu chòir bhi dhaibh 'n a dhion,
Cur rian orra le bàigh,
Tha ghuth cur crith orra le fiamh,
'S a ghnìomh 'g an cur gu bàs.
Ged ni gach ainmhidh borb air sliabh
D' an gineal dion 'n a thràth;
Is eòin nan speur mu'n èirich grian,
A' dioghlam bìdh d' an àl,
i
61
Tha 'm misgear truagh, gun tuar gun chiall,
A' riarachadh a chàil,
Gun suim d' a ghineal no d' a shiol,
Bho'n rinn a mhiann dheth tràill.
Ach 's lionmhor iad air feadh ar tir,
A chuir gu dith an sliochd,
'S an ait' an togail suas le mùirn,
A spùinn iad le an-iochd ;
Toirt dhiubh an aodaich is an loin,
Bu choir bhi dhaibh 'n a mheas;
Mar sin 'g am fàgail lag gun stàth,
Air sgàth an sàth de 'n mhisg.
'S is lionmhor maighdeann bhaindidh chiùin,
Bha cliùiteach, glan, 'n a beus,
Chaidh àrach suas le gradh is muirn,
Gu caoin le càirdean fhèin,
A ghabh le struidhear bochd gun diù,
'S le ùmaidh borb gun cheill,
A rinn a beatha searbh 's gach ciiis,
'S a dhùin a sùil 's an eug.
Air dhomh bhi meorach' greis fo sprochd,
Air lochdan bochd an oil,
Thainig an t-athair truagh le fuaim,
'S bu duaichnidh, garg a ghlòir;
E falbh 's a' tuiteam air gach taobh,
'N a shlaod gun dreach gun treòir,
'S a' mionnachadh d'a phàisdean maoth,
Nach fhaodadh teachd 'n a choir.
62
E mallachadh gu garg d' a mhnaoi,
'S a' maoidheadh air a ceann,
Ag iarraidh soluis agus bidh,
An iocshlaint nach robh ann;
Ach ged bha crioch a turais dliith,
'S a liiths air fas cho fann,
Bha 'sùil a' dearcadh air le truas,
'S a beul a' gluasad mall.
'S i 'g earbsa gu 'm biodh Freasdal caomh
Toirt caochlaidh air 'n a thràth,
Mu 'n tig am Breitheamh air le diumb,
'S mu 'n dùin a shùil 's a' bhàs;
Dh' fhàg i e fhein 's a pàisdean ciùin
Air cùram Rìgh nan gràs,
Is dhùin i 'sùil 's a' chadal bhuan,
Nach gluais gu latha bhràth.
NA GAIDHEIL.
Co 'n sluagh tha 'n diugh 's an ceann fo chis,
'N an dùthaich fhein nach fhaigh iad sith,
Air son an d' rinn iad iomadh stri?
Na Gàidheil.
Co sheas ar rioghachd is ar feachd,
S nach d' thug an nàmh iad riamh fo smachd,
'S ri am an fheum bu treun an gleachd?
Na Gaidheih
i
63
Co dhòirt am fuil air iomadh raon,
'S a thug a' bhuaidh a mach cho daor,
Air son gu 'ra biodh an gineal saor?
Na Gàidheil.
Co thug ar srathan is ar glinn
Bho gharbhlach doirbh gu fearann min,
'S a dh' fhag cho torach, soirbh, an tir?
Na Gàidheil.
Co 'n sluagh le cridhe truasail, blàth,
Do 'n deòiridh bhochd a nochdadh bàigh,
'S ri coigrich fialaidh aig gach tràth?
Na Gàidheil.
Co chaidh fhuadach thar a' chuain,
Le uachdarain gun iochd, gun truas,
Mar thràillean dìblidh air an ruaig?
Na Gàidheil.
Co sgiursadh bho gach srath is gleann,
A dh' àraich suas iad fhein 's an clann,
'S an seilbh an diugh aig feidh nam beann?
Na Gàidheil.
Co 'n sluagh tha nis air feadh gach cearn,
A' faicinn mar a sgaoil an àl,
'S 'n an diithaich fhein nach fhaigh iad tàmh?
Na GàidheiL
64
Co 'n sluagh tha 'n diugh cho treun 'n an
gniomh,
Cho lionmhor pailt 's a bha iad riamh,
Cho cruadalach air muir 's air sliabh?
Na Gaidheil.
Co 'n sluagh tha nis a' dùsgadh suas,
A thoirt an coir a mach le buaidh,
Bheir do 'n luchd-fòirneirt aca 'n duals?
Na Gaidheil.
Co 'n sluagh bhios fhathast anns na glinn,
A' seinn nan òran ceòlmhor, binn,
An canain Oisein agus Fhinn?
Na Gaidheil.
ORAN NA SEANA-MHAIGHDINN.
Ma gheibh mise fear gu bràth,
Plàigh air nach tigeadh e!
Ged nach can mi sin ri each,
B' fhearr learn gu 'n tigeadh e;
*Na mo luidhe 'n so leam fhin,
'S tha e coltach ris gu 'm bi,
Ma tha leannan domh 's an tir,
Sgriob air nach tigeadh e 1
65
Ged a bhiodh a sporan gann,
Dhannsairm na 'n tigeadh e ;
Ged a bhiodh a leth-shùil dall,
M' annsachd na 'n tigeadh e;
Biodh e dubh, no biodh e donn,
Biodh e dh-each, biodh e cam,
Ma tha casan air is ceann,
Dhannsainn na 'n tigeadh e.
'Nuair a bha mi aotrom òg
Phòsadh a fichead mi;
Chuir mi dhiom iad dhe mo dheòin,
'S spòrs dhaibh a nise mi;
Theid iad seachad air mo shròin,
Le 'n cuid chruinneagan air dhòrn,
Chaill mi tur orra mo choir,
'S leònaidh e nise mi.
Tha mo ghruag air fas cho liath,
'S cianail a nise mi,
Mi 'g a dath an ceann gach mios,
Pianaidh i nise mi;
Cha 'n 'eil fiacail 'n a mo cheann
Ach a tri tha nunn 's a nail,
Dh' fhalbh mo chruthachd is mo ghreann,
Tha 'n t-àm gu 'n robh mise dheth.
'Nuair a chi mi mnathan truagh,
'S suarach a' mhisneach e,
Pòsd' aig umaidhean gun stuaim,
Buaireas is misg aca;
66
B' fhearr leam cadal 'n a mo bhrat,
'S a bhi mireag ris a' chat,
Na aig burraidh bhi fo smachd,
Seachnadh a' chuid sin mi.
Co ach iadsan ami an gaol?
'S aotrom a chluicheas iad,
'Nuair a gheibh iad pàisdean maoth,
Faoineis gun tuigs' aca;
Is an cridhe tha 'n an com,
Cho beag faireachadh ri 'm bonn,
Tha e 'n diugh 'g am fhàgail trom
'N tonn a thug sud orm.
Ach ma chuir iad rium an cùl,
Smùr cha chuir sud orm,
Ach ma 's e 's gu 'n tig fear iir,
Sunnd cuiridh sud orm ;
Biodh e luath, no biodh e mall,
B' fheairrd an tigh so e bhi ann,
Peithidh mi gu 'n tig an t-àm,
'S dhannsainn na 'n tigeadh e!
67
COILLE CHAOIL.
Bha mi 'n raoir an Coille Chaoil
Le mo righinn òig,
Tional lusan bòidheach, maoth,
Le mo righima òig;
Bha na h-eòin air bharr nan craobh,
'S iad ri 'n ceilear air gach taobh,
'N uair a dh' innis mi mo ghaol
Do mo righinn òig.
Fhuair mi gealladh daingeann teann
Bho mo righinn òig,
Thug mo chridhe leum gu danns
Ei mo righinn òig;
Thog na h-eòin air bharr nan crann
Caithream eibhneis le 'n cuid rann,
'S ghuidh iad sonas buan 's gach am
Do mo righinn òig.
Tha da shùil cho banail, ciùin,
Aig mo righinn òig;
Tha da ghruaidh mar ròs fo 'n driùchd
Aig mo righinn òig;
68
Ged bu righ mi air a' chrùn
Leis gach saibhreas agus mùirn,
Cha 'n 'eil te d' an tugainn run
Ach mo righimi òg.
Ged a gheibhimi 'n a mo dhiùc
Gun mo righinn òg,
Cha bu shonas leam a' chùirt
Gun mo righinn òg;
Leis gach maise tha 'n a gnuis
Agus buaidh tha air a chù,
Cha chuir mis' a chaoidh mo chùl
Ei mo righinn òig.
Cha 'n 'eil fearann, 's cha 'n 'eil fonn
Aig mo righinn òig,
Ach tha cridhe glan 'n a com
Aig mo righinn òig;
Ged a bhiodh ar bothan lom,
Is ar sporan gun bhi trom
Bhithinn sona ris an tom
Le mo righinn òig.
Cba 'n 'eil cron bho 'bonn gu 'ceann
Air mo righinn òig,
Agus cuimir anns gach ball
Tha mo righinn òg;
Tha i finealta 'n a greann
Mar an lilidh anns a' ghleann,
No mar shneachd air bhhrr nam beann
Tha mo righinn òg.
69
Gur e mise thug an gaol
Do mo righinn òig;
Bidh mi 'g aisling 'nuair nach saoil
Air mo ribhinn òig;
Chi mi h-iomhaigh air gach taobh,
Bho 'n lath' thachair sinn 's a' chaol,
Far and d' innis mi mo ghaol
Do mo righinn òig.
CUMHA AN T-SEANA GHAIDHEIL.*
Tha sgiathan na h-oidhche
'G an sgaoileadh a nail,
'S an ceo air a lùbadh
Mu stùcan nam beann;
Tha deòir air mo shùil-sa
'S gun m'aigne ach farm,
Air m' fhàgail am aonar
A' caoineadh 's a' ghleann.
Tha eunlaith nan geugan
A' gleusadh an rann,
'S a' leumnaich le solas
'S ri ceòl feadh nan crann;
* A translation will be f oimd ftrrther on.
70
Tha 'n àlach mu 'n cuairt daibh
Gu h-uallach a' danns':
Ach àlach mo ghaoil-sa,
Gach aon diubh air chall !
Tha mo chiabhagan tana,
'S tha claisean 'n am ghruaidh,
Oir tha ceile mo ghràidh-sa
'N a sineadh 's an uaigh ;
Agus triiiir dhe mo phàisdean
Bu bhlàthmhoire greann,
'N an sineadh fo leacan
A' chlachain ud thall.
Ged tha eòin bheag' a' Chèitein
A' treigsinn nan tom,
'Nuah- a chòmhdaicheas reòtachd
Is dòruinn am fonn,
Bheir samhradh mu 'n cuairt iad
Gu bruachaibh nan allt ;
Ach càirdean mo ghaoil-sa
Cha taobh iad an gleann.
Tha na fardaichean blatha
Bha 'g àrach nan sonn,
Bu shuilbhire gaire
'S bu bhàigheala com;
Far am b' fhàbharach càirdeas
Do 'n ànrachan lom,
'N an làraichean fàsail
Air cnàmh gus am bonn.
71
Cha 'n fhaicear am buachaill'
A' ruagail mu 'n chrò,
No banarach ghuanach
Le 'buaraich 'n a dòrn ;
Bu bhinn learn a duanagan
Uallach, gun ghò,
Le 'cuailein m' a guaillean,
Mar dhualan de 'n or.
Cha 'n 'eil clàrsach no siùnnsair
'G ar dùsgadh le ceòl,
'S tha mac-talla 'n a shuain
Ann an uaimhean nam frog;
'S na laoich a bha liithmhor
Mu stùcan a' cheò,
Einn fòirneart an sgiùrsadh
Bho dhùthaich an òig'.
Ach sith do na dh' fhalbh,
Agus buaidh leis na seòid !
Tha m' fheasgar-s' air ciaradh
'S mo ghrian fo na neòil;
Cha 'n fhad' gus an crionar
Mo chiabhan fo 'n fhòd,
Far an eaisgear gach plan,
'S an teid crioch air gach bròn.
72
AN TIE BU MHIANN LEINN.
Cum oirnn a' chuach mu 'n cuairt le bàigh,
Air sgàth na tir bu mhiann leinn;
Air tir nam beanntan corrach àrd,
Air tir nan àrmunn fialaidh.
Gur lionmhor laoch a dh' fhag a tràigh
Nach till gu bràth gu 'criochan,
A dh' Ò1 a chuach le cridhe Ian,
Air sgàth na tir bu mhiann leinn.
'S gur lionmhor fàrdach chàirdeil bhlàth
Tha 'n diugh ri làr air crionadh,
Aig eòin nan speur, 's aig feidh nan àrd,
Le 'n àl 's an tir bu mhiann leinn.
Ged chaidh ar sgaoileadh feadh gach cearn,
Cha leig sinn bàs no di-chuimhn',
Air glinn ar gràidh, 's na càirdean blàth
Tha tàmh 's an tir bu mhiann leinn.
Cho fad 's a bhuaileas tonn air tràigh,
'S a dhearrsas grian 's an iarmailt,
Bidh cliii gu bràth air siol nan sàr
A dh' fhag an tir bu mhiann leinn.
73
'Nuair thigeadh am a' chruais 's a' chàis,
Ei uchd nam blàr cha striochd iad;
An CÙ1 cha d' thug iad riamh ri nàmh,
No tàir do 'n th* bu mhiann leinn.
Lion 'a chuach dhuinn suas gu 'bàrr,
'S gu 'n tràigh sinn i gu h-iochdar,
Air th* nam beanntan corrach àrd,
'S air th* nam àrmunn fialaidh.
MO GHAOL AN EIGHINN.
Air fonn — " Mo run geal, dileas."
Mo ghaol an righinn tha trie air m' inntinn,
A chaoidh cha till i thoirt dhomh a sgeòil,
Cha till thu, Mhàiri, 's cha chluinn thu,
ghràidh, mi,
Mo chreach gu bràth, thu bhi cnàmh fo 'n
fhòd!
An raoir a bhruadair mi air a' ghruagaich
A rinn mo bhuaireadh 'nuair bha mi òg,
Sinn bhi cluaineis, gun dragh gun uallach
Air feadh nam bruachag a'buain nan ròs.
74
'Nuair dh' fhalbh an dusal, 's a rinn mi
diisgadh,
Gu 'n shil mo shùilean gu bras na deòir:
An te bha dùil a'm bhi luidhe dlùth rium,
'S e fàth mo thùrsa nach 'eil i beò!
'S e 'gaol a chnamh mi, 's a mhill mo shlàinte,
Tha 'cruth a b' àille dhomh 'n diugh 'n a
leòn;
Tha 'briathi-an blàth, agus fiamh a gàire,
Mar shaighdean craiteach an sàs 'n am
fheòil.
Gur trie a bha sinn ri mire 's mànran,
An gleannan blathmhor na coille chnò;
Bhiodh eòin an fhàsaich le 'n ceòl 'g ar tàladh,
'S an crodh a' bàirich mu 'n cuairt do'n chrò.
Ach dh' fhalbh an la sin, is shearg na blàthan,
'S tha mis' air m' fhagail an so ri bròn,
'S bho chaochail Màiri tha eòin an fhàsaich.
Air sgur dhe 'n àbhachd 's a' choille chnò.
Ach 's iomadh gòraich' bhios aig an òige,
Is iomadh dòchas air nach tig blath ;
Is iomadh solas a dhiiisgeas bròn daibh.
Mar thachair dhòmhsa air dòigh no dhà.
75
AM FEAR A CHAILL A LEANNAN.*
Am FON'N — " An te chanacli ruadJi."
Gu ma slàn do'n chaileig
Bh' anns a' bhail' ud shuas,
Thug i dhòmhsa gealladh
Ged nach robh e buan;
'N uair a dh' fhàg mi 'sealladh
Chuir i car 'n a cluais,
'S ghabh i mach am bealach
Leis a' bhalach ruadh.
Fhuair mi tigh is fearann
Agus beagan guail,
'S rud a dheanadh banais,
'S thug mi fios do 'n t-sluagh;
Chruinnich iad gu geanail,
'S dhealaich iad le gruaim,
'S mhallaich iad le caithream
Ainm a' bhalaich rnaidh.
Their a nis gach bean rium,
Agus sin le uaill,
" C àite bheil do leannan.
Amadain gun bhuaidh?
* A translation will be found further on.
76
Na 'm biodh tusa smiorail,
Fearail mar bu dual,
Chumadh tu do chaileag
Bho 'n a ghille ruadh."
Ma bhios mise mairearm
Gus an tig Di-luain,
Siiibhlaidh mi gach baile
'S leanaidh mi an ruaig;
Gus am faigh mi deannal
Dhe mo chaman chuaidh,
Fhiachainn air an drannaig
Aig a' bhalach ruadh.
Bha mi 'n raoir 'n am chaithris,
'S aithreach leam mo dhuais,
'G amharc air gach bealach
'S mu gach bad is bruach ;
'S bhòidich mi fo m' anail
Ged rachadh mo luadh,
Gu 'n tugainn ruith-phrannaidh
Air a' bhalach ruadh.
Shaoil leam, mar bu mhaith leam,
'Nuair a ghabh mi cuairt,
Gu 'm faca mi 'm balach
Falach aig a' chruaich ;
Thug mi leum le cabhaig
Gus a bhi 'n a ghruaig,
Ach 's e bhuail mi bannas
Gearran Choinnich ruaidh.
77
Ma gheibh mis' an garracli
Air an taobh so 'n uaigh,
Ni mi cheann a sgaradh,
Ged a b'ann le tuaigh:
Mis' a' cur nan car dliiom
Ann an leabaidh fhuair,
'S ise rinn mo mhealladh
Aig a' bhalach ruadh!
FAR AN EOBH MI 'N RAOIE.*
Air foxn — " Comin' thro' the rye."
Cha 'n 'eil fios aig duin' air thalamh
Far an robh mi 'n raoir,
Cha robh learn ach Màiri Ailein
Far an robh mi 'n raoir;
Fhuair mi gealladh bho mo chaileig —
Beul nach canadh foill —
Ann an gleannan caoin a' bharraich
Far an robh mi 'n raoir.
Bha na h-eòin a' seinn le caithream
Far an robh mi 'n raoir,
lad a' danns' air bhàrr nam meangan
Far an robh mi 'n raoir.
*A translation will be found further on.
78
Fàile cùbhraidh driùchd is meala
Dhe gach bad 's a' choill,
Cha robh smìiid no stùr a' bhaile
Far an robh mi 'n raoir.
Cha robh feum air grein no gealaich
Far an robh mi 'n raoir,
Bàrr nan craobh a' sgaoileadh tharainn
Far an robh mi 'n raoir;
Le mo ghaol as caoile mala
Dh' fhan mi seal dhe 'n oidhch'
Measg nan neòinean bòidheach, geala
Far an robh mi 'n raoir.
Cha robh smaoin air maoin no fearann
Far an robh mi 'n raoir,
Cha robh stòr no or air m' aire
Far an robh mi 'n raoir;
'S cha robh lùchairt riamh air thalamh
Ann an dreach 's an loinn,
Air am fàgainn sgàil a' bharraich
Far an robh mi 'n raoir.
Bidh mi cuimhneachadh ri m' mhaireann
Far an robh mi 'n raoir,
'S air an òigh bho 'n d' fhuair mi gealladli
Far an robh mi 'n raoir;
Gus an càrar mi 's an anart
Cha tig smal no foil!
Air mo ghràdh do Mhàiri Ailein,
'S far an robh mi 'n raoir.
79
DOL FODHA NA GREINE.
Tha thus', a ghrian as àillidh snuaclli,
A' cromadh sios air chiil nan stuadh;
Do ghathan blàth air bhàrr nam beann,
Mar or a' deàrrsadh air an ceann;
'S an deigh do chuairt bho 'n ear gu 'n iar,
Am measg gach doininn, gaoith, is sion,
Tha thu gun smalan air go ghniiis,
Dol gu do thàmh gu sàmhach ciùin.
B' em' iarrtas is mo ghuidhe fhein,
An uair thig crioch is ceann mo reis,
Dol troimh gach buaireadh, cath, is leòn
Tha buailteach dhuinn an so 's an fheòil,
Gu 'm faodainn amharc 'n a mo dhèigh,
Is buaidh thoirt orra sin gu lèir,
Mar thus' an nochd an deigh do chuairt,
Le glòir lasadh 'n a do ghruaidh.
Faodaidh na gaothan 's neòil nan speur
Bhi cur nan cath, 's 'g an iomairt fhein,
Dol uair gu deas, is uair gu tuath —
Cha ghabh iad fois, ach air an ruaig;
Ach thusa, seasmhach, buan gu bràth,
'N ad mhòrachd thrèin cha tèid as t' ait'.
Mar lòchran dealrach os ar cinn.
Gun chaochladh ort bho linn gu linn!
80
'S tu chuireas beatha, neart, is treòir,
Bheir fàs is cinneas air gach pòr,
Do 'n daraig àird, 's do 'n bhileig fhaoin,
Cha dean thu dearmad air a h-aon;
Do chàirdeas saibhir, farsuinn, fìal,
Cho ùr an diugh 's a bha e riamh,
Thu dòrtadh t' fheartan oirnn gu saor,
'S cha toir sin traoghadh air do mhaoin.
Is mar an tì thug dhuit do ghlòir,
Cha seas an dorchadas 'n ad choir,
Cho luath 's a thogas tu do cheann,
Theid fuadach air mar cheò nam beann;
Is riamh bho 'n fhuair thu 'n reachd bho 'n
High,
Cha deach thu leud na ròineig clì,
A' ruith do reis gu stòlda rèidh,
'S a' riaghladh curs' a' chruinne-che.
Gu 'n robh gach solas dhuit, a ghrian;
Tha feum ort far am bheil thu triall,
Bidh sinne dorcha 'n so gun ghean
Gu 'n dùisg thu 'm màireach arms an ear;
Ach luidh thu sios air ciil a' chuain,
'S dh' fhag thu na speuran trom fo ghruaim,
Tha neòil na h-oidhch' a' tarruing teann,
'S bidh mis' a' teàrnadh sios do 'n ghleann.
81
BAS LEIXIBH NA BANTEAICH.
Tha nochd do ghruaidh gu tana, ban,
Cha chluinn do chluas 's cha ghluais do làmh,
Do cholunn mhaoth a nis aig tàmh,
Mo leanaban gaoil !
Do shùil gun ghruaim fo shuain a' bhàis,
'S a' chadal bhuan nach gluais gu bràth,
'S e sin a ni mo shnuadh-sa chnàmh,
Mo leanaban gaoil!
Tha t' eachdraidh ghoirid aig a ceann.
Is b' fheàrr dhomh fhein nach robh i ann,
Cha bhiodh mo leòn 's mo bhròn cho teann,
Mo leanaban gaoil!
Do chathair bheag an sud 's a' chiiil,
'S an trie a shuidh thu ri mo ghlùn,
A' seinn do laoidhean mills, ciùin,
Mo leanaban gaoil!
Ach tha thu nochd a' seinn do dhàin.
Am fianuis cathair'Rlgh nan gràs,
A rinn do sgaradh uam cho tràth,
Mo leanaban gaoill
82
Cha d' fhuair mi dhiot ach iasad geàrr,
Ni sin mo chupan searbh an tràths,
A' cuimhneachadh do chruth 's do bhlàth,
Mo leanaban gaoil!
0 Bhàis! bu tu am maor gun truas,
Cha taisich deòir no bròn do chruas,
'Nuair thug thu m' ulaidh-shaoghail uam,
Mo leanaban gaoil!
Cha robh 'n am gharadh ach aon ròs,
A bha mi dion 's a' cumail beò;
Spìon thusa leat e gun mo dheòin,
Mo leanaban gaoil I
Ach ged a spion, cha toir thu buaidh,
Cha 'n fhàgar fad' e cnàmh 's an uaigh,
Tha feum aig Eigh nan dùl air shuas,
Mo leanaban gaoil!
Gu shuidheachadh 'n a fhlon-lios fhein,
Far nach tig thus' a dheanamh beud,
'N a uan gun ghaoid am measg an trend,
Mo leanaban gaoil !
Is dh' fhàg thu mise 'n gleann nan deòir;
Ach tha mo mhiann 's mo dhòchas beò,
Gu 'm faic mi t' aghaidh chiiiin an glòir,
Mo leanaban gaoil !
Far nach bi bochdainn, deòir, no plàigh,
Far nach tig dealachadh gu bràth,
Ach sonas buan a' chuain nach tràigh,
Mo leanaban gaoil!
83
01 THA MO DHUIL EIUT.
0 ! TEA mo dhùil riut,
Tha, 's bidh mo dhuil riut,
Og a chuir mi ùidh
Ann an cùirtear na feile.
'S caomh learn an t-òigear
Dh' fhalbh uainn Di-dòmhnaicb,
'S e bhi nochd a seòladh
Thug deòir air mo leirsinn,
0 I tha mo dhiiil riut, etc.
Gheall e bhi dileas,
'S cinnt learn gur fior e;
Ged tha mi'n diugh fo mhi-ghean
Gun sgriobhadh bho m' eudail.
O ! tha mo dhuil riut, etc.
'S diomhain bhi tùrsach,
'S deòir air mo shùilean,
Chaoidh cha chuir e cùl rium —
Mo rim-sa cha treig mi.
0 ! tha mo dhuil riut, etc.
Com 's grinne nàdur,
Beul 's binne mànran,
Eoghnaich mi thar chach e,
'S gun trath thug mi speis dha,
0 ! tha m.o dhuil riut, etc.
84
Gann biodh ar stòras,
Mòr bidh ar solas;
Gach latha mar bu choir dhuinn
A' còmhnadh a cheile.
0 ! tha mo dhùil riut, etc.
A' BHEAN AGAM FHIN,
Air fonn — " Cogadli no sith."
A FHLEASGAiCH tha tathaich
Air srathan is glinn,
A' mealladh nan caileag,
'S a' farraid am pris,
Ma dh' fhanas tu tamull,
Ged tha mi car sgith,
Gu'n toir mi dhut ealain
Mu 'n bhean agam fhin.
An oidhche bha bhanais
An tigh Choinnich Dhuinn,
A chunnaic mi chaileag
Bha ceanalta grinn,
A dhannsadh cho loinneil
'S a sheinneadh cho binn,
'S bha mise mu 'coinneamh,
A' togail an fhuinn.
85
Bha 'gruaidh mar na ròsan
Cho bòidheach 's cho rain,
'S a cuailean cho clannach
'N a charan mu 'n chlr;
'S bha mise fo m' anail
A' cantainn rium fhin,
'S e aingeal air thalamh
Tha 'n Anna Nic Cuinn.
'Nuair fhuair mi a mach i
Ei fasgadh an tuim,
Bha solus na gealaich
Cho glan os ar cinn,
Gu'n tug mi dhi gealladh
Mur rachainn do'n chill,
Gu 'm biodh i fo Challuinn
'N a bean agam fhin.
Is chum mi mo ghealladh
Ei Anna Nic Cuinn,
Mu 'n d' thàinig a' Challuinn
Bha ise 'n a mnaoi —
*S cha 'n 'eil i cho maiseach,
No idir cho binn,
'S a bha i mu m' choinneamh
An tigh Choinnich Dhuinn!
'N am eirigh 's a' mhaduinn
Tha Anna cho tinn,
Cha ghluais i à leabaidh
Gu 'm faigh i 'cuid ti ;
86
'N sin suidhidh i tacan
A' tachas a cinn,
'S ma chanas mi facat
Tha 'm bat' air mo dhruim.
Bho mhaduinn gu feasgar
Cha deasaich i nì,
Bho dhorus gu dorus
Ri conas is stri;
Ma tha i 'n a h-aingeal
'S ann air an taobh chlì,
'S tha fios aig a' bhaile
Nach maith leatha sith.
Ma labhras mi duineil
'G a cumail fo chìs,
Cha 'n 'eil annam ach " burraidh,"
Is " duine gun bhrigh " ;
Mu choinneamh gach facail
Tha aice-se trì,
Cha 'n 'eil fàilinn 's an teangaidh
Aig a' bhean agam fhìn.
An dè bha i 'carraid
Ri bean lain-'ic-Aoidh,
'S thug Anna dhe 'mullach
An currachd le sgrìob ;
Tha plàigh 'n a mo thalla —
Ach cha 'n abair mi bid,
'S cha choir dhomh bhi gearan
Mu 'n bhean agam fhln.
87
Ach bheirinn mar earail
Air balaich na tìr',
Ma bhios iad aig banais
Is drama 'n an cinn;
Na tugadh iad gealladh
Do chaileig a chaoidh,
Gun fhios no gun aithne
Co as, no CO i.
TUBUS DHOMHNUILL DO GHLASCHU.
Bho 'n bha mòran dhe m' chairdean
Gabhail tàmh anns a' bhaile,
'Nuair bha crioch air an àiteach,
'S a bha 'm bàrr anns an talamh,
Thug mi guinea no dhà learn
Bh' aig mo mhàthair am falach;
Ghabh mi bàta na smùide
Mach gu dùthaich nan Gallach,
'S cha b' ann gu m' rath.
'Nuair a ràinig sinn Glascho,
B' e sin baile na h-ùpraid,
Tha de dhaoine 's de dh' eich ann,
Tha de bhreislich 's de smiiid ann ;
88
Thug mi sùil air mo tharsuinn,
'S fhuair mi sgailc arms an tionndadh,
A chuir teas 'n a mo phòraibh,
'S bàrr mo shròin' air a lùbadh
Aig garrach glas !
Ach air oidhche Di-haoine,
Mar bha 'n fhaoineis an dan domh,
Thachair clann lain-'Ic-Eachuinn
Agus mac Aonghais Bhain rium ;
Is mu 'n deachaidh ar sgaradh,
Einn sinn searrag a thràghadh,
'G innseadh sheanachasan spòrsail,
Agus òran maith Gàidhlig
Aig fear ma seach.
SÌ0S an t-sraid a' dol dachaidh,
Bha mi faireachadh neònach,
'S mi mar bhò air a h-aineol,
Ann am baile nach b' eòl domh;
Ach a nunn chum na h-uinneig,
Thàinig cruinneag 'n am chòdhail,
'S thuirt i 'm Beurla chiùin shuairce,
" 'S fhad o 'n uair sin, a Dhòmhnuill,
Nach dean thu stad? "
Thug mi sùil oirr' gu duineil
SÌOS bho 'mullach gu 'brògan ;
'S bheirinn m' fhacal dhuibh uile
Nach robh uireasbhuidh neòil oirr';
89
Bha 'sùil ghorm mar an dearcag,
Fo 'min-mhala chaoin, chòmhnaird,
Is bha 'bilean 's a gruaidhean
Cho glau sniiadh ris na ròsan
Air bhàrr nan slat.
Thuirt i rium gu 'm bu choir dhuinn
Dol do sheòmar nan uinneag
Gu 'n robh cluich agus ceòl arm,
Gu 'n robh òl ann is iomairt,
Gu 'n robh maighdearman òg ann
Dhe gach seòrs' agus cinneadh,
Agus taghadh nan òigfhear,
" 'S bidh tu Dhòmhnuill air mhire
^lu "n tig thu as ! "
'Nuair a ràinig mi 'n cala,
Cha b' e talla nan uaislean,
Bha aon chòig no sea bhalaich
Agus caile thiugh ruadh ann ;
lad ri mionnan 's ri bòilich,
Agus còmhradh gun tuaiream,
Bheirinn fasgadh air sgòrnan
Na te neònaich thug suas mi,
Na 'm biodh i mach.
Dh' iarr mi stop no dhà drama,
Dh' fheuch am fanadh iad sàmhach,
Bho 'n bha toil agam m' anam
Fhaotainn glan as an làmhan ;
90
Thug mi làmh air mo sporan,
Gus an dolaidh a phàidheadh —
'S am fear-ud sporan no airgiod
Xach do dh' fhalbh leis na mèiriich
A rinn mo shlad !
Thug mi leum 'n a mo sheasamù,
Agus breab air an iirlar;
'S thuirt mi riutha gun cheasad
Gur e peasan dhiubh spiiinn mi ;
lad a chàradh 'n am dhòrn-sa
Xa bha 'm phòca de chùinneadh,
No gu 'm prannainn fo m' mheòirean
Eadar fheòil agus riisg iad,
Le fear ma seach.
Dh' eirich leòbaire lachdurm,
Agus ghlac e mo sgòrnan,
Thuirt e rium mi dhol dachaidh,
No gu 'n tachdadh e beò mi;
Cha do dh' eisd mi 'n t-ath fhacal,
Thug mi racaid mu 'n t-sròin da,
Thuit e nunn mu na poitean
A bha 'n oisinn an t-seòmair,
Is rinn e glag!
Chaidh an talla gu tuasaid,
Is gu gruagan a tharruing ;
Cha robh claigiorm gun spuaic air,
'S cha robh gruaidh gun a prannadh
91
Mis' a' slaohdadh mu 'u cuairt domh
Le mo chuaille maith daraich,
'G an cruaidh-iomain 's na ciiiltean,
Is an driùchd air am malaidh,
'S cha robh i glan.
Ann am meadhon na h-iipraid,
Thainig diulnach no dha oirnn,
lad 'n an ruith gu ar n-ionnsuidh
Le 'n cuid chrùisgean a' deàrrsadh
Thug iad stràchd dhomh de bhata
Urad slachdain buntàta;
'S 'nuair a thainig mo thùr dhomh,
Bha mo dhùirn aig na gàrlaich
Gu teann fo ghlais.
Chuir mi 'n oidhche sin tharam
Ann an talla nam meirleach ;
'S thug iad suas mi 's a' mhaduinn,
Chum 's gu faicinn am Bàillidh ;
'Nuair a chual e mo cheannairc
Cha b' ann geanail a bha e:
" Bheir sinn mios dhuit de 'n phrlosan,
No thig tri puinnd de chain uait,
Mo ghille maith."
'Nuair a theann iad ri falbh learn—
Aig an t-Sealbh tha fios c' àite — ■
Thainig Murchadh-mac-Fhearghuis,
Agus Tormod mo bhràthair;
92
'Nuair phàigh iadsan an t-airgiod,
Chaidh mo theanachd-sa bho 'n ghraisg ud,
Chuir mi tein' as an ùrlar,
Agus smùid bho mo shàiltean,
A' tàrsainn as!
Chuirinn impidh gun sòradh,
Air gach Dòmhnull 's a' bhaile,
Gun e lùbadh le gòraig
A bhiodh bòidheach 'n a shealladh ;
Ged is milis an còmhradh,
Tha ciad fòtus fo 'n earradh,
'S maith tha fios aig mo phòca,
'S far 'n do sgròb iad mo mhala,
Gu bheil sin ceart.
MO GHEADH DO M' DHUTHAICH FHIN.
GuR trie mi cuimhneachadh 'n am thàmh
Air linn an àigh nach till,
'Nuair bha mo chupan sòlais làn,
'S mo bhothan blàth gun dlth;
Ach chaidh mo chur a nail thar sail,
Mar thràill a bhiodh fo bhinn,
Ach cha toir sin air f albh gu bràth
Mo ghràdh do m' dhùthaich fhìn.
93
An caill mi cuimhn' air comunn blàth
Na h-òigridh chàirdeil ghrinn,
Bhiodh learn a' cluich air feadh nam blar,
'S a' manran mu na tuim?
Ach chaidh ar sgaoileadh feadh gach cearn,
'S cha dean e stàth bhi caoidh,
Gad dhùisgeas e le barrachd bàigh
Mo ghràdh do m' dhùthaich fhin.
An diithaich bheanntach, chorrach, àrd,
Nan coilltean blàthmhor binn;
Bidh eòin nan geug a' seinn d' an àl,
Fo sgàil a duillich mhin;
Bidh fuaim nan allt a' ruith gu tràigh,
'S a' gàirich troimh na glinn;
'S am bradan meanmnach thig bho 'n t-sàil
A' dearrsadh fo na tuinn.
Ged gheibhinn saibhreas mar a b' aill,
Is àilgheas de gach ni,
Cha dean e sochair dhomh no stàth
Mur faigh mi tàmh no sith;
Am measg an t-sluaigh tha borb gun bhàigh,
Cha 'n fhailtich iad-san mi,
Cha b' ionann 's cairdean blàth mo ghràidh,
Tha tamh 'n am dhiithaieh fhin.
Bhiodh guth nan òighean bòidheach, tlàth
Ga m' thàladh le 'n cuid fhuinn,
A' dol a mach 's a' mhaduinn Mhaigh
Gu airidh a' chruidh-laoigh ;
94
Bhiodh fead a' bhuachaille ri 'n sail
A' cur an ail dhaibh cruinn,
'S na caoraich air na firich ard
A' bairich os an cinn,
Ach dh' fhalbh na h-òighean bòidheach, tlàth,
Is dh' fhalbh na dain 's na fuinn;
Tha 'n àitean-còmhnuidh falamh, fas,
Air cnàmh 'n a làraich luim ;
Is dh' fhalbh na laoich bha treun 's na blàir,
'S a dhearbh an làmh 's an stri;
Ach cha toir sin air falbh gu bràth
Mo ghràdh do m' dhùthaich fhln.
AN GILIE CAM CRUBACH.
Air fonn — " Dean fead agus theid vii."
Tea mise gun sunnd 's mi 'n diugh air mo
chradh,
Chaill mi mo shùil a muigh anns a' bhlàr,
Le mi bhi crùbach bha mi car ceàrr,
Is cuiridh mo shiiil mi tuilleadh bho stath.
Thug mi mo rijn do chruinneig no dhà,
'S bhithinn ri siigradh mar a bhiodh each,
Ach chuir iad an cùl rium buileach an tràths,
A' camadh an sùl 'n uair thig mi 'n an dàil.
Thuirt Màiri nigh'n Uisdein as a' bhail' ard,
" Co chuireadh ùigh ann — duine gun àgh?
Bidh e 'n a chrùban 's car ann gu làr,
A' gearradh nan siirdag mar gu 'm biodh geàrr."
95
"Esan! am burraidh ! " ars' Anna-Nic-Phàil,
" S ann b' airidh a thumadh gu maith anns an
t-sàil,
Tha e gun chumadh bho mhullach gu shàil,
Mar gu 'm biodh tunnag a' tarruing a spàg."
Thàinig an curaidh sin, bean Aonghais Bhàin,
Sheas i gu duineil mi, 's ghabh i mo phàirt;
Las i le fraochan, 's throid i gun sgath,
Is chuir i na baothan uile 'n an tàmh.
" Thusa, 'nigh'n Uisdein," thuirt i gu blàth,
" Agus an iùbhrach, Anna-Nic-Phàil,
Ged a tha glim is cas air a dh' arc',
Bu shuarach an cunnradh te agaibh dha.
" Ged tha e air leth-shùil, cha 'n 'eil e cho
ceàrr,
Chi e le h-aon cho maith ris a dha;
Cha chuir a chas chrùbach dragh air gu bràth,
'S gu 'n toireadh e smùid air fear a tha slàn.
" Cha teid e le chù a shiubhal nan àrd,
Ach dheanadh e chùis 'n a bhodach buntàt';
'S iomadh te chunntainn anns am bheil stràic,
A bheireadh a gun gu 'n sireadh e 'lamh,"
Nach mis' th' air mo chiùradh eadar gach
plàigh
'N a mo chuis-bhùrt aig mnathan an ait' !
Ach aig a' bhliadhn' ùir, mur tachair am bàs,
Gu 'm faigh mi mo run a dh' aindeoin an càil.
96
COMUNN GAIDHLIG IXBHEENIS.
Tha samhradh eil' air teachd mu'n cuairt,
Tha ceòl is luathghair feadh nan crann;
Tha maise sgeadachadh nam bruach,
Tha trusgan ùr air cluain is gleann.
Tha clann mo ruins' a rithist cruinn
Am baile rioghail Thir nam Beann;
A dheanamh iomraidh air na suirm,
'S air eachdraidh bhuan nan Hnn a bh' ann.
A chumail suas na Gaidhhg bhinn,
'S a h-ionmhasan gun dith gun chearb ;
Seasaidh a cliii bho linn gu linn
Air chùimhne mhaireanaich nach searg.
Cànain nam bliadhnaibh cian a thriall,
'S a gniomharan cha teid air chùl;
Taisgidh ar n-anam cainnt nan triath,
'G a h-altrum suas le miadh is miiirn.
Dh' fhag iad an eachdraidh glan' nan deigh,
Dhearbh iad an treubhantas gu trie;
Leanadh an sliochd air luirg an ceum
Gu fearail, fiiighail, gleusda glic.
Cho fad 's a shiiibhlas uillt gu cuan,
Cho fad 's a bhuaileas tonn air tràigh ;
Biodh clann mo dhùthcha 's cainnt mo shluaigh,
A' cosnadh buaidh bho àl gu all
97
CUMHA LEANNAIN.
Am FONN — " Tha mise fo vihulad.'
Cha sùgradh no solas
Tha 'g ùrachadh m' òrain,
Cha 'n ionndrainn air stòras
Cho mòr bhi dhe m' dhith;
Ach m' inntinn bhi brònach
Mu 'n rìghinn a leòn mi,
Bhi sinte gun deò fo
Na fòidean 's a' chill!
Tha ghniiis a bha blàthmhor,
'S an t-8Ùil a bha bàigheil,
'S am bial 's an robh 'm mànran
A thàlaidh mo chrìdh',
Gu fuar fo na clàz-an,
'S a cluasan gun chlàistinn,
Cha chluinn iad mo dhàn-sa,
Ge cràiteach mo chaoidh !
Mar eirigh na greine
'S an òg-mhaduinn Chèitein,
Tha dùsgadh le eibhneas,
Chur gleus air gach ni ;
Bha buadhan mo ghràidh-sa,
Gun uabhar, gun àrdan,
Mar ròs anns an fhàsach
A' deàrrsadh gun lith.
98
Bha boillsgeadh a h-àilleachd
Mar choinnlear gun smàl air,
Ach mhùchadh ro thràth e
Mar sgaile nach till I
Mar fhionan gun fhàillinn
A spionadh bho 'n ghàradh,
Thug crionadh is bàs air,
Mu 'n d' thainig a bhrigh,
Thig blàth air na pòran
A bhàsaich le reòtachd,
'S gach sobhrach is neòinean
Bha còmhdach na tir;
Thig samhradh g' an òradh
Le fiamhachd na h-òige,
Ach cha 'n fhaic mis* an ròs
Bheireadh solas dhomh fhin !
Tha nise mo shamhradh
Air tionndadh gu geamhradh ;
Tha gruaim air a' ghleann 's an
Eobh m' annsachd cho binnl
Gu'n crionar fo 'n fhòd mi,
Bidh briathran a còmhraidh
'S a h-iomhaigh bu bhòidhche
Cho beò 'na mo chuimhn'.
99
GAIDHEIL AN TAOBH-TUATH.
Air fonx — " Gut tu mo run na 'm jaigliinn
thu."
E-inneadh an t-òran so do na Gaidheil a thainig do
Dhuneideaun gu cruinneachadh mor nan Saighdearan
Saor-dheòin Albannach air a' chiad mhìos de
'n Flioghar, 1881.
Lion a mach gu 'barr a' chuach,
'S cuir an t-slàinte so mu 'n cuairt:
Slàinte Ghàidheal an Taobh-tuath,
Chaidh seachad suas an latha so.
'Nuair a chruinn'cheadh air an raon
Sliochd na h-Alba bbo gach taobh,
Dhearbh na suinn bbo Thir an Fhraoich
An gniomh mar laoicb an latha so.
Bbo ar Bàn-rìgh air a' cbriin,
Bba gach larla, bha gach Diiic,
Bba gach beul, is bba gach sùil,
A' cur ri 'n cliù an latha so.
Air an còmhdach mar bu dual,
Osan geàrr is fèileadh cuaicb,
Pioban-mor bu gbaireach fuaim,
'G am mosgladh suas an latha so.
Shil an t-uisge mar an t-allt,
'S chuir e crith air Clann nan Gall,
Dh' fhàg e cuid aca car farm,
'S bu bhochd an greann an latha so.
100
Ach 'nuair thainig Clann mo ruin,
Riamh nach d' thug ri nàmh an cùl,
Chìteadh fearalas 'n an gnùis,
A dhiiisg mo shùnnd an latha so.
Cha b' e fras a dh' uisge fuar
Bheireadh gaiseadh air an gruaidh,
'S iomadh cath is cogadh cruaidh
'S an d' thug iad buaidh roimh 'n latha 'O.
Sliochd nan leòmhann fearail, fial,
'S iomadh Hnn a dhearbh an gniomh,
'S trie a rinn an lann 's an sgiath
Ar tir a dhion roimh 'n latha so.
Gu ma buan iad fhein 's an clann
Gabhail seilbh air Tir nam Beann ;
'S bochd an àireamh bhi cho gann.
Ged 's maith na th' arm an latha so.
MADUINN SHAMHRAIDH.
Air fonn — " Màiri bhàn òg."
Tha doinionn nan speur air sèideadh thairia,
Tha nèamh is talamh 'n an glòir,
Tha gathan na grèin' ag èirigh thall-ud
Cur sgèimh air beannaibh a'cheò;
Tha eunlaith na coill a' seinn le caithream
Air roinn nam meanganan òg,
Toirt molaidh do 'n Ti thug dhuinn gach
beannachd,
'S a dhion troimh 'n ghaillinn iad beò.
101
Gach doir' agus bruach le 'n tuar cho fallan,
'S an gruag air lasadh mar or,
Fo shileadh an driùchd tha smiiid na meala
Cho cùbhr' bho anail nan ròs;
Tha chuthag a' leum feadh gheug a' bharraich,
'S an spreidh cho mear aig a' chrò,
'S na cruinneagan suairce, guanach, banail,
Le 'n cuachan bainne 'n an dòrn.
Gach sruthan is allt 'n an deann a' tarruing
Gu ceann na mara le gàir,
Ged bha iad 's a' gheamhradh fann gun anam,
Ei am na gaillinn an sàs,
Tha nise na neòinein bhòidheach gheala
Mu 'n còsan tairis a' fas,
'S an seillean a' stòradh loin gu thalla,
'S e 'g Ò1 na meala dhe 'm bàrr.
Nach maiseach na glinn 's gach ni gun ainnis
A' cinntinn thairis mu 'n bhlar!
Fo dhubhar nan crann tha chlann ag aiihris
Air rann nan eal' air an t-snàmh;
Gach coir' agus sliabh cho sgiamhach sealladh,
'S a' ghrian 'g am faire le bàigh,
'S gach lus a bha crionadh shios fo 'n talamh
Le 'n ciabhan glan ris a' bhlaths.
Tha fois agus sith aig tuinn na mara,
Cho min a' teannadh gu traigh,
Cha 'n fhaicear an cirean millteach greannach,
'N an still mu 'n charraig le càir;
102
Na creagau cho uaibhreach shuas mar challaid
'S cha ghluais am balla gu bràth;
Bidh meallan de cheò cur sgleò mu 'm
bearradh,
'S na h-eòin am falach fo 'n sgàil.
Tha aoidh agus sunnd air gnùis na cruinne,
Cho ùr fo dhuilleach 's fo bhlàth,
Gun aire no gun eis air sprèidh no duine,
'S gach rèidhlean uile cho Ian;
Tha uiseag nan Ion gun bhròn gun mhulad,
Le h-òran suillein gu h-àrd;
'S theid mise do'n choill le loinn nan cruinn-
eag
A sheinn air luinneig le each.
THOIR MO SHORAIDH THAR AN
T-SAILE.
Air fonn — "Ged tha mi gun chrodh gun
aighean."
Thoir mo shoraidh thar an t-saile,
Nunn gu tir nam beanntan àrda,
Far an d' fhuair mi greis dhe m' àrach
Air an àiridh anns na glinn.
Far am biodh an ceòl 's am mànran
Aig an òigridh chridheil, chairdeil,
Far am bhiodh na h-òrain Ghàidhlig
'Nuair a bhiodh na h-àrmuinn cruinn.
103
Far am biodh na h-òighean guanach,
'S fhad a chluinnte fuaim an duanaig,
Dol le 'n cuman is le 'm buaraich
Mach gu buailidh a' chruidh laoigh.
Far am biodh na mnathan baigheil,
Bheireadh biadh is deoch do 'n ànrach,
Agus bodaich chòire làidir
Nach robh fàillinneach no tmn.
Far am bheil na stiican ceòthach,
Far am bheil am fraoch 's a' mhòinteach.
Far an cluinnte guth na smeòraich,
Agus crònan aig na h-uillt.
Far am faighte crodh is daoine,
Tha e nise fas fo chaoraich,
'S tha na Gaidheil air an sgaoileadh
Air gach taobh air bheagan suim.
Ach tha chuibhle nis air tionndadh,
'S gheibh sinn fhathast coir ar dùthcha,
'S theid na h-uachdarain a sgiùrsadh,
Mur a cum iad cothrum ruinn.
Bidh ar glinn 's ar srathan còmhnard
Air an aiteach 's air an còmhdach.
'S bidh na Gaidheil mar bu choir dhaibh
Gabhail còmhnuidh anns an tir.
104
BIDH SEUMAS LEAM AN NOCHD.
Einneadk na rainn so air sgeula brònach mu
mhaighdinn òig Gliàidhealaicli aig an robh ainm a
bhi air leth maiseach. Bha i fhein agus gille òg
tlachdmhor, air an robh gaol mor aice, a' dol a
phòsadh. Ach dlùth air latha phòsaidli, thàinig fios
air-san dol tliairis a dh' America, a dh' fhaotainn
beairteis mlioir a dli' fhàg caraid aige. Dli' fhalbh
e gu sunndach, ann an run gu 'm posadh iad cho
luath 's a thilleadh e air ais. Ach. 's e sin ni nach
do thachair ! An long air an robh e tilleadh chaidh
i fodha, agus gach neach a bha innte a bhathadh !
'Nuair a fhuair ise an naigheachd so chaidh i ceàrr
'n a h-inntinn, agus cha d' thainig a ciall riamh air
ais ! Bhasaich i beagan ùine an deigh sin ; ach gach
aon fheasgar fhad 's a bha i beò chuireadh i oirre an
t-eideadh bu riomhaiche bha aice ; ruigeadh i 'n
cladach, agus shuidheadh i air an traigh, a' feitheamh
ri Seumas. An oidhche bhasaich i b' eiginn d' a
càirdean a h-aodach a chur oirre mar a b' abhaist
agus theireadh i an ceann gach tiota : " Thig e nochd !
Bidh Seumas leam an nochd!"
Thoir dhomh mo chir, thoir dhomh mo ghùn,
Thoir dhomh mo thrusgan bòidheach ùr,
'S mi faicinn long air bhàrr nan tonn,
'S i stiùireadh dìreach air an fhonn:
Bidh mis' a' feitheamh air an traigh,
Gu 'n tig mo ghaol air tir le each ;
Cha ghabh mi biadh, 's cha diiin mo shùil,
Gu 'm faigh mi sealladh air mo run:
'S bidh Seumas leam an nochd I
106
C' arson, a thonna beucach borb,
Tha sibh a' leum cho àrd le colg,
A' cumail bacaidh air mo ghràdh,
'S mi fuar 'g a fheitheamh air an tràigh?
Tha fuaim bhur guth cho tiamhaidh trom,
A' dùsgadh mulaid 'n a mo chom;
Eagal gu 'n caill an long a h-iùl,
Lasaidh mi solus air an Dun,
'S bidh Seumas learn an nochdl
Thig thus', a ghaoth an iar, gu tlàth —
Do chaileig bhochd nach nochd thu bàigh?
C' arson a sheideas tu cho cruaidh,
'S tu cumail Sheumais fada uam?
Tha eòin nan speur air dol gu tàmh ;
Cha 'n fhaic mi long 's cha chluinn mi ramh,
Is chaill mi sealladh air na siùil;
Ach ged a chaill, cha toir mi dùil:
'S bidh Seumas leam an nochd!
Eirich, a ghealach, 's tog do cheann,
Na luidh cho fad' air chiil nam beann;
Is sibhs', a reultan glan gun smùr,
Bu trie a rinn do 'n mharaich iùl,
.^a tigeadh ceo no neul 'n 'ur coir
A chuireas falach air bhur glòir,
Gu 'n tig an long 's am bheil mo rim,
'S am faigh iad sealladh air an tùr:
'S bidh Seumas leam an nochd!
106
Thus', fhaoileag bhàn a shnàmh an cuan,
Am fac' thu sealladh air mo luaidh?
Dh' aithnichimi fhein e measg nan ceud,
An t-òigfhear treun bu ghlaine beus ;
Tha chruth 's a bhlàth cho beò 'n am uchd,
Dh' fhàg sin mo ehridhe trom fo luchd:
Ar leam gu 'n eluinn mi ghuth cho ciiiin,
Toirt cuiridh dhomh dol leis an nunn,
'S bidh Seumas leam an nochd!
Thoir dhomh mo chir, thoir dhomh mo ghiin,
Thoir dhomh mo thrusgan bòidheach ùr,
Feumaidh mi falbh an nochd car tràth,
'S e thall 'g am fheitheamh air an tràigh,
'S mi faicinn lùchairt mhaisich ghrinn,
Air 'ullachadh dha fhein 's dhomh f bin :
Tha ceo a' tuiteam air mo shùil,
Ach tha mi cluinntinn fuaim a' chiùil:
'S bidh Seumas leam an nochd!
COINNEAMH BHLIADHNAIL CLANN
EILEAN A' CHEO.
Mo dhùrachd blàth do chloinn mo shluaigh,
Tha cruinn an nochd a'm baile Chluaidh;
Clann nan armunn fearail coir,
A dh' àraich eilean gorm a' cheò.
Sìol nam fiùran nach robh fann,
A dhearbh an làmh an stri nan lann ;
'S cho buan 's a bhuaileas tuinn air tràigh,
Bidh iomradh air an euchd 's na dàin.
107
Ged chaidh ar sgaoileadh air gach fcaobh,
Cha chaochail sin gii bràth ar gaol,
Do eilean caomh nam bàgh 's nan sgiath,
Cho maiseach 's air 'n do dh' èirich grian.
Ge corrach àrd a stiican cas,
Gur ciibhraidh caoin na caochain bhras,
A taomadh sios bho uchd nam beann,
Ag ùrachadh gach srath is gleann.
Ach 's lionmhor fardoch chàirdeil bhlàth,
Tha 'n diugh na làraich fhiiair air cnàmh ;
Aig eòin nan speur 's aig feidh nam beann,
Gun cheòl gun mhàm-an mar a bh' ann.
Air feadh nan linntean cian a thriall,
Bha clìù ar sinnsear seasmhach riamh ;
'S dh' fhàg iad mar dhileab aig an àl
Gun mhasladh 'n eachdraidh sin gu brath.
Is leanamaid air luirg an ceum,
A' togail suas ar n-eachdraidh fein;
A' roghnachadh gach shghe cheart,
'S ag iarraidh còmhnadh Righ nam feart.
Faodaidh an rathad a bhi garbh;
'S faodaidh na cathan a bhi searbh;
Ach duineil dileas mar bu dual,
Cha chiiram dhuinn nach toir sinn buaidh.
Cho fad 's a sheideas gaoth nam beann,
'S a ehumas Blàth-bheinn suas a ceann;
Biodh clann mo dhiithcha mar bu choir,
'Nan cliù do Eilean Gorm a' Cheò.
108
DUGHALL NA SEOINE.
Tha balach anns an dùthaich
Bis an can iad Dùghall,
'S fhada bho bha ùigh aige pòsadh.
Ged a tha e liigach,
Agus car 'n a shùilean,
Gur e mhill a' chiiis nach 'eil sròn air.
Anna bheag a' chùbair,
Caileag laghach shunndach,
Ged tha i gun iùnntas gun stòras,
Ghabhadh ise Dùghall
Ged a tha e crùbach,
Na 'm biodh fad na lùdaig de shròin air.
Bha mi Oidhche Shamhna
Ann an tigh an dannsa,
'S chluinneadh tu mar chainnt aig na h-òighean:
" Fear le crodh is gamhna,
Chumadh bean is clann da,
'S bochd an rud a th' ann nach 'eil sròn air.
Thuirt Màiri Nic Phàdruig:
" 'S sibh a chaill bhur nàire —
Buidheachas do'n Agh nach robh 'n còrr dheth I
Tha e laghach, càirdeil,
'S rachainn leis am màireach,
'S cha mhaoidhinn gu brath nach robh sròn air.
" Ni e cur is àiteach,
'S tha e maith 'n a nàdur,
Ged nach dean e gàire ro bhòidheach ;
109
'S fheàrr e mar a tha e
Na fear falamh stràiceil,
Ged bhiodh urad màileid de shròiu air."
Thuirt nighean an tàilleir:
" 'S ann agad tha chàil dha,
'S olc an rud nach sàsaich do sheòrsa;
Rachainn gu mo bhàthadh
Mach air rudha 'n t-sàile,
Mu 'n gabhainn le gàrlaoch gun sròn air! "
Coma leat-sa, Dhùghaill,
Na gabh thusa cùram,
Ciod a their na sgliùraichean gòrach;
Gheibh thu caileag chliùiteach,
Agus te bheir rùn dhut,
'S cha 'n aithnich i an cùil nach 'eil sròn ort.
DURACHD BLIADHN'-UIRE.
Rinneadh an rann so mar fhreagairt do litir bho
Mhr. Ros à Baile-Bhòid, a' toiit cuiridli dliomli dol
a chur seaclied na bliadhn'-ùire leis.
Fhuair mi do litir moch Di-luain,
Le cuireadh cho suairc' agus còir,
'G am iarraidh car seachduin air chuairt,
'S gu 'm faicinn na h-uaislean tha 'm Bòd.
Tha fios a'm nach bithinn fo ghruaim
'N ad thalla gun bhruaillein gun sgleò,
Far am mìnichear dàin agus duain,
'S far an cuimhnichear truaghain fo leòn.
110
Mo shoraidh gu caraid nam bard,
A sheasadh a' Ghaidlig 's an ceòl,
A chumadh ar canain an àird,
Is eachdraidh nan àrmunn nach beò;
An Gàidheal cho dileas 's cho blàth
'S a shiùbhlas air sràid ann am bròig,
Is cridhe cho fialaidh le bàigh
Ri neach tha fo amhghar no bròn.
Mo dhùrachd le bliadhna mhaith ùir,
Is àireamhan dhiubh air do cheann;
Do thoradh bhi sgaoileadh le blàth,
Is gràs a' toirt fàis air do chrann;
Do bhriathran bhi tuiteam mar dhriiichd
Air meanganan bruit' agus fann,
'S do chliii ann am fion-lios an Righ
Bhi 'n cuimhn' aig an linn nach 'eil ann.
MAIRI AILEIN.
Air fonn — " Roy's Wife."
Seisd: — Tha mo run air Màiri Ailein,
Tha mo rim air Màiri Ailein,
Gus an dùinear anns an ùir mi
Bidh mo run air Màiri Ailein.
An ainnir chliùiteach, bhanail, chiùin,
'S e meud a mùirn a rinn mo mhealladh,
Cha 'n 'eil an ròs a' fas fo'n driiichd
Na 's glaine gnùis no Màiri Ailein.
Ill
Ged bhiodh mo chridhe trom gun sunn J,
Le iomadh cùram agus gearan,
Sgaoilidh iad mar cheò nan stiic,
'Nuair thig mi dliith do Mhàiri Ailein.
Bha mi 's an dùil gu'n cumainn saor,
'S nach d' thugainn gaol do ghin air thalamh ;
Ach chaidh na bòidean sin gu taobh
Le sealladh caoin bho Mhàiri Ailein.
Is 'n a mo dhùisg no 'n a mo shuain,
Cha'n fhaigh mi uair i as mo shealladh;
'S cha chluinn mi eun a' seinn mu'n cuairt,
Nach 'eil ri luaidh air Màiri Ailein.
Gur truagh nach robh mi 'n a mo dhiùc,
Le maoin, is Kichairt, agus fearann;
Is chitheadh each an sin le'n suil
Gu'n d' thug mi run do ]\Ihàiri Ailein.
'S e their iad rium gu bheil mi faoin,
Gu'n tig an gaol so dhomh gu galar;
Gu'n cuir i cul rium 'nuair nach saoil,
'S gu'm pàigh mi daor ri Màiri Ailein.
Cha'n fhaic mi h-aon am measg an t-sluaigh
Cho maiseach, suairce ri mo chaileig ;
Is saor no daor 'g am bi mo dhuais,
Cha leig mi uam mo Mhairi Ailein.
112
MAISE NACH SEAEG.
Nach maiseach ciùin tha 'n ròs a' fas,
'S a bhilean tlàth fo 'n driùchd,
A' ghrian 'g a altrum suas le bàigh,
'S a' deàrrsadh air a ghniiis !
Nach maiseach min na miltean blàth
Tha barcadh suas bho 'n ùir,
A' sgeadachadh gach cluain is blàr
Le ailleachd agus mùirn I
Ach seargaidh iad air falbh mu seach,
'Xuair thig an geamhradh fuar;
CaiUidh gach cluain is blàth an dreach,
'S caidlidh gach lus 'n an suain;
Sin mar a thachras do gach neach
A dh' aindeoin mais'is uaill,
Mar sgàile caochlaidh iad air fad
Fo ghlasan fuar na h-uaigh.
Na lùchairtean as àirde glòir,
Tuitidh iad sios gu làr,
Na prionnsachan 's na daoine mòr,
Cha bhuain' iad sin na each;
An ionmhas airgid agus òir
Cha dion iad uair bho 'n bhàs ;
'S an uair a chrionas iad fo 'n fhòid,
'S co-ionnan righ is tràill.
Nach honmhor innleachd agus dòigh,
Tha daoine cur an ceill,
A' tional airgid agus òir,
'S 'g an stòradh suas le spèis?
113
Gach cath is stri tha 'm measg an t-slòigh
An tòir air glòir dhaibh fein,
A sheargas as mar bhlàth an fheòir,
'S an glòir cha mhair 'n an deigh.
Ach ma gheibh thusa tuigse 's ciall,
Bidh agad oighreachd bhuan;
Sin seudan a bha maiseach riamh,
'S nach caill gu bràth an luach ;
Ni 'n comhairlean a ghnàtii do dhion,
'S le rian do chumail suas,
Bidh sith is toradh 'n a do ghniomh,
'S cha bhi do chrioch gun duais.
Na bac do làmh 's na druid do chluas
Ri àmhghair chruaidh nam bochd ;
Bi bàigheil ris gach deòiridh truagh
Tha iomadh uair fo sprochd;
An duine borb gun iochd gun truas,
Tha deanamh uaill 'n a stoc,
'N a shaibhreas cha bhi beannachd bhuan,
Is gheibh e duais a Iochd.
Gach ni tha cHùiteach agus àrd
Dean dichioll air a shealbh;
Mar lòchran laiste suas le gràdh
Biodh t' imeachd glan gun chealg;
Le eòlas ceart biodh t' anam Ian,
'S do ghniomharan gun chearb,
Sin agad ionmhasan nach tràigh,
'S maise gu bràth nach searg.
114
RAINN DO NEOINEAN.
Tha thus' an sin, a neòinein bhig, an cùil leat
fhein,
Is fiamh a' ghair' air t' aghaidh mhln ri blàths
na grèin'
Tha 'g àrach suas do fhreumhan maoth gu
bàigheil sèimh,
'S tu deanamh gairdeachais gun fhoill fo sgàil
nan geug.
Ach c' ait an robh thu 'nuair bha gruaim air
uchd nan speur,
'S an geamhradh fuar le fhrasan garbh a' searg
do ghne,
'S a' lomadh sios gach duilleig ghuirm bha fas
air crann,
'S gach luibhe maoth le doinionn shearbh a'
falbh 'n an deann?
Thug reòtachd fhuar air falbh do ghruag, do
shnuadh, 's do dhreach,
Is shùigh an talamh sios 'n a bhalg do dhealbh
a steach ;
Is cheil a' ghrain a sgiathan blàth, a bàigh, 's
a feart,
Bha 'g ùrachadh do chruth gach la gu càirdeil,
àit.
115
Ach bha do blieath' an dion bho 'n fhuachd an
cuaich gun bheud,
'S do chuislean faoin 'g an altrum suas gun
fhios duit fhèin,
Le diomhaireachd nach fhaca sùil 's nach
aithris beul,
'S tha toirt a nàduir do gach ni a reir am feum.
Ach tha thu nis ak teachd as ùr bho 'n ghrunnd
air ais,
Le d' churrachd bileach, pleatach, dliith, gu
h-ùrar glas;
'S cha 'n aithnichear ort gu 'n robh thu dùint'
an cùil fo ghlais,
'N ad leabaidh thosdaich anns an fhonn ri am
na h-airc.
Tha nis an driùchd le ceuman ciùin ri am na
h-oidhch'
Ag uisgeachadh do bhilean maoth le braonan
soills',
Mar shradan boillsgeach feadh do ghruaig' as
uaisle dreach;
'S do cheann a' lùbadh sios gu làr aig lain' do
bhrat.
Ach togaidh ghrian gu moch a ceann air guala
'n t-sleibh;
Is sinidh i a sgiathan blàth a nuas bho neamh ;
Is tiormaichidh i suas do ghnùis 's do dheòir
mu seach;
Is Bgaoilidh tu do chuailean fann gu greann-
mhor ait.
116
Thig eòin nan geug gu moch a sheinn dhuit
iomadh fonn,
Ag itealaich a nunn 's a nail mu 'n cuairt do 'n
torn,
A' criomadh bharr gach feòirnein gorm 's ag òl
dhe 'n ceann,
Gu sòlasach air bharr nan slat a' seinn dhuit
rann.
Bha mise uair a bhithinn fhein gu trie ad choir,
A' dol mu 'n cuairt am measg nam preas gun
dragh gun ghò,
A nunn 's a nail air feadh nam bruach a' buain
nan ròs ;
Bhiodh tus' an sin 's an t-sòbhrach bhàn an
sàs 'n am dhòrn,
Ach thriall na làithean sin air falbh mar shruth
le gleann;
'S tha grian ar n-òige cromadh sios air chiil
nam beann;
Tha aois is leòn, is dragh is bròn, a' ruith 'n an
deann;
'S gach la is uair toirt glaodh 'n ar cluais gu 'n
tig an t-àm.
Tha geamhradh gnii gun bhlàths, gun sunnd
a' teannadh oirnn,
'S a' cur gu taobh gach solas faoin bha againn
òg;
Ach ged theid thusa sios do 'n uaigh cha chrion
do bheò,
Ged shearg do ghruaidh, bheir earrach nuadh
air ais do ghlòir.
117
Ach aon uair 's gu 'n teid mise sios gu crlch mo
10,^
Cha 'n ùraich driùchd, 's cha bhlàthaich grian,
's cha mhaothaich deòir;
Cha chluinn mi ceòl air feadh na coill, no guth
an eòin,
Ach dùinte 'n glasan teann a' bhàis an talla 'n
fhòid.
'Nuair theid mo chre-sa leagadh sios 's a'
chadal throm,
'N sin eirich thus' is sgaoil do bhrat mu'n
cuairt do m' thom;
Biodh driùchd is grian le sgiathan blàth an taic
do chom ;
'S biodh eòin is clann le 'n ceilear binn a' seinn
dhuit fhonn.
TOBAR THALAMH-TOLL.
Chaidh na rainn a leanas a chur ri cheile air son
seana bhean choir Ghàidhealaich, a bha chonxhnuidh
còrr is dà-fhicliead bliadhna ann am baile ris an
abair iad Talamb-ToU. Ach mu dheireadh thainig
air an teaghlach am bail' fhàgail. Bha ceangal mòr
aig a' mhnaoi choir so ri lobar ciatach a bha mith
gu siubhlach dliith do'n tigh aca. Tha na roinn air
an cur sios mar gu'm b'e i fein a chuir ri cheil' iad.
Mo shoraidh leat mo thobar gaoil,
Bu chiibhraidh caoineil leam do bhlas;
118
'S tu sgaoileadh iocshlaint air gach taobh,
A taomadh as a' ghrunnd, gun stad.
Gun chaochladh ort ri teas no fuachd,
Cha diiin an reòdhtachd chruaidh do shiiil;
Do bhruachan sgeadaichte mu' n cuairt,
Le brat gun ghruaim de'n bhiolair' ùir.
Dà-fhichead bliadhna agus còrr,
BBa mis' a còmhnuidh 'na do thaic ;
Ach thriall na làithean sin mar cheò,
'S cha till ar n-òige chaoidh air ais.
Thog mi mo theaghlach mùirneach òg,
Faisg air do chrònan milis ciùil ;
Is bha do bheatha dhuinn mar Ion,
Ag Ò1 as t-fhionan fallain iir.
Cuiridh mi nise riut mo chiil,
Ach bidh mo dhùrachd dhuit gach re ;
A cuimhneachadh do shruthain chiùin,
Bu trie a dh' ùraich mi 'n am fheum.
Tha thus' an diugh gu sultmhor Ian,
'S tha mise fas gu h-aosmhor liath ;
Ruigidh mi ceann mo reis gun dàil,
'S bidh tus a ghnàth mar bha thu riamh.
119
MO CHEUINNEAG ILEACH.*
AiK FONN — " Ochòin a righ, etc."
OcHÒiN, a righ, giir
E mi tha muladach!
Nach robh mi 'n He
'S mo righinn lurach ami;
'S i thogadh m' inntimi
Le 'briodal cuireideach,
'S e bheir fo chis mi
Mur till i tuilleadh rium.
An eilean uaine
Nan cluaintean glacagach,
A dh' fhàg mi ghruagach
As uaisle cleachdaidhean;
Gur trie mi bruadar
Mo luaidh bhi 'n taice rium,
'S 'nuair ni mi dùsgadh,
Mo run cha 'n fhaicear leam.
Cha 'n e 'cuid stòrais
Thug dhòmhs' an acaid so,
Ach meud a bòidhchead,
'S a còmhradh faicilleach ;
Tha 'cruth gim fhòtus,
'S gach seòrsa mais' oirre,
'S a guth cho ceòlmhor
Ei eòin na maidne leam.
*A translation will be found further on.
120
Ged tha Dunèideann
Cho èibhinn, caithreamach,
'S na miltean tè ann
Mar reultan lainnireach,
Le'n or a' deàrrsadh
Air sràid cho farumach;
Ach cha bhi 'n àilleachd
No 'm blàth ro mhaireannach.
Thoir dhòmhs' a' mhaighdeann
Tha baindidh, cumadail,
Gun cheilg gun fhoill,
Ach gu caoimhneil furanach;
Ged nach biodh 'saibhreas
No h-oighreachd bunaiteach,
Gu 'm bithinn aoibhneach
Le loinn na cruinneig sin.
Ged chaidh a h-àrach
Aig tràigh nam marannan,
Tha 'buadhan làidir,
'S tha 'nadur carthannach;
Thug gaoth nan àrd-bheann
Dhi slàint' is fallaineachd,
Mar ròs an gàradh
Fo bhlàth gun fhannachadh.
Gu 'm b' e mo dhurachd
Bhi dlùth do'n chala sin,
'S 'nuair theid an dùldachd
Air chill cha 'n aithreach learn ,
121
Cha d' thug mi dùil dheth
Nach stiùirinn thairis ann,
A dheanamh ciimhnant
Ri run nan caileagan.
CUMHA EILEAN A' CHEO.
Air fonn — "Cha tig Mor mo hhean dachaidh.
Gu ma slàn leis na glacan
'S an do chleachd mi bhi òg,
Air feadh fraoich agus luachrach
'S mi ri cuallach nam bo;
Gu ma slàn leis na beannaibh,
'S leis gach gleannan is cos,
Chi mi 'n sealladh mu dheireadh
Nochd air Eilean a'Cheò!
Slàn le duslach mo shinnsear,
Tha 'n an sineadh fo 'n fhòid,
A bha seasmhach is dileas
Ann am firinn 's an coir;
Tha mo chridhe fo thiirsa,
'S tha mo shùilean fo dheòir,
A bhi tionndadh mo chùlaobh
Eis an ùir sin ri m' bheò!
122
Na 'm b' e ceannairc no meàirle
Bhiodh 'g am fhàgail fo 'n tòir ;
Ach 'g am fhuadach thar sàile
Mar an traill air son òir;
'Ga mo sgaradh bho m' chàirdean,
Le mo phàisdean gun treòir,
Dheanamh àite do 'n eilid
Ann an Eilean a' Cheò!
Ged is corrach a stùcan.
'S ged is Kibach a thràigh,
Chaoidh cha 'n fhaic mise dùthaich
Bheir mi run dhi cho blàth ;
Ged bhiodh dearcan is iibhlan M
Air gach fiùran a' fas,
Bidh mo thogradh 's mo dhùrachd,
Anns an ùir so gu bràth.
Slàn le comunn mo shòlais
Agus òigridh mo ghaoil,
'S trie a thachair sinn eòmhla,
Mu na còsagan caoin;
Tha mi faireachadh brònach
Bhi air m' fhògradh bho 'n taobh,
Gun chul-taic gun luchd-eòlais
Dol a sheòladh Di-ar-daoinI
Dh' ionnsuidh dùthcha nach eòl domh,
'S gun an còmhradh n' am cheann
Agus àite gu leòr dhomh
Ghabhail còmhnaidh 's a' ghleann,
123
Far an cluinninn an smeòrach
Agus erònan nan allt,
Agus maighdeannan bòidheach
Le 'n cuid òran is rami.
Ach tha 'n comunn air sgaoileadii,
'S iad air faondradh 's gach ait,
Is cha tachair sinn còmhla
Air Di-dòmhnaich mar bha ;
Aitean-còmhnaidh ar n-òige
Air an còmhdach fo 'n lar,
Far n' do shaothraich ar sinnsir
lomadti linn agus àl.
Thigeadh bochdainn no beirteas,
Thigeadh acaid no leòn,
Chaoidh cha sgar iad mo chuimhne
Bho na glinn so ri m' bheò ;
Ged a shiùbhlainn gach rioghachd
Agus th' fo na neòil,
Bidh mo chridhe gu deireadh
Ann an Eilean a' Cheò'!
124
FEEAGEADH DO LITIE CAEAID.
Fhuair mi do litir moch Di-mairt,
Ag innse dhomh gu'n robh thu slàn;
Ach ma tha firimi 'n a do ghlòir,
'S tu duin' as truaigh' tha fo na neòil:
Gach ni no neach ri 'n cuir thu lamb,
Tha mi-shealbh dhaibh sin an dan;
'S tu 'm barail nach 'eil neach fo 'n ghrèin
Aig am bheil trioblaid ach thu fhein.
Ach c' ait an seall thu taobh seach taobh
Nach fhaic thu cùram air gach aon,
Gach bochd is beairteach, lag is treun,
A' gearan air an ullach fhein?
Cha 'n 'eil a h-aon am measg an t-sluaigh
Tha còmhnuidh air an taobh so 'n uaigh,
Aig nach 'eil cùisean ri 'n cur ceart,
'S air nach 'eil sac a reir an neirt.
Cha 'n fhaic thu neach nach 'eil an tòir
Air saibhreas, sonas, agus glòir,
Gun fhois gun tàmh bho 'm breith gu'm bàs,
Ag iaiTaidh riarachaidh d'an càil;
lad mar tha 'n seillean feadh nam bruach,
Bho lus gu lus, 's bho chuaich gu cuaich,
Ag iarraidh meal' air feadh gach blàth,
'S a chaoidh cha 'n fhaigh am miann a shàth.
125
Na dòchasan bha againn òg,
Gach aon diubh sin air falbh mar cheò,
'S gach gealladh mòr thug sinn dhuinn fhein
Chaidh iad am mearachd oimn gu leir;
Ach 'nuair as isle tha ar ceann
Tha fuasgladh dliifh dhuinn aig an am,
'S ma bhàsaich dòchas, thig fear ùr,
Nach leig ar misneach uil' air chùl.
Na earb à airgiod no a or
Gu'n toir iad sonas dhuit le coir;
Tha iad gu maith 'n an àite fhein
Gu freasdal oirnn 'n ar n-iomadh feum ;
Ach 's lionmhor beatha dh' fhag iad geàrr,
Is iomadh beatha chuir iad ceàrr,
Tha milltean ann le pailteas sòigh,
'S cha toir sin saorsa dhaibh bho 'm bròn.
Ma mheall do chàirdean thu cho trie,
Bu choir dha sin do dheanamh glic ;
Gu bràth na leig cho trom do thaic
Air neach a threigeadh thu 'na d' aire;
Cha ghann duit cairdean caoimhneil blàth
CRo fad' 's a tha do shaibhlean Ian;
Ach thig g' an dearbhadh falamh, bochd,
'S cha 'n fhaic thu orr' ach gruaim is sprochd.
Ma chuir an òigh d' an d' thug thu run,
Le foill, gun aobhar, riut a cùl,
C ar son a tha thu gul 's a' caoidh
Te dh' fhagadh tu mar sin 's an dig?
126
Tha cuid dhe 'n gaol mar ròs fo 'n driùchd,
Cho bòidheach mìn 's a' mhaduinn chiùin;
Blieir oidhche reòt' air falbh a bhlàth,
'S cha till a mhaise ris gu bràth.
Ach na bi 'm beachd gu'n dean e feum
Bhi beò 's an t-saoghal so leinn fhein;
Cha 'n fhaigh sinn cairdeas, truas, no gradh,
Ma tha sinn fhein gun iochd gun bhàigh ;
Bheir caoimhneas buaidh air sean is òg,
Is coisnidh e dhuinn gaol nan òigh ;
Ach le bhi greannach, gruamach, fuar,
Cha 'n fhaigh sinn gaol no toil an t-sluaigh.
A nis, a charaide, bi glic,
'S na gluais an slighean baoth an uilc;
Oir tha ar n-iaine ruith gu dian,
Mar shruth nach till air ais ri sliabh ;
Ar beatha snàmh air falbh mar cheò,
Mar sgaile faoin no blàth an fheòir ;
Cha 'n 'eil a h-aon a theid 's an tòir
An uair a gheibh an uaigh a coir.
Bi saoithreach anns gach ni tha ceart,
Ag iarraidh còmhnadh Righ nam feart,
Bho 'n tig gach solus agus iiil,
'S nach cuir ar n-achanaich air chùl ;
Cha d' fhuair sinn bith gu bhi 'n ar tàmh,
'S gu bhi 'n ar n-uallach trom air each;
Ach gu bhi cath ar cuibhrinn fhein
De 'n t-saothair ghoirt a tha fo 'n ghrein.
127
Is mar tha aimsirean nan speur
A' caochladh trie an deigh a cheil' —
Thig laithean frasach, dorcha, trom,
A chuireas gruaim air muir is fonn ;
'S thig laithean soilleir, grianach, ciiiin,
A chuireas aiteas air gach dùil;
Bidh sinn mar sin bho am gu am
Gu'n tig an reis againn gu 'ceann.
Ach ged tha 'n t-astar duilich, cruaidh,
Bidh cadal fad' againn 's an uaigh,
Far nach 'eil saothair, oath, no stri,
Far am bheil samhchair, fois, is sith;
'S ma bhios na lòchrain againn deas
'Nuair thig an t-Oighre g' ar toirt leis,
An àite tuiridh agus bròin,
Bidh sonas siorruidh dhuinn an glòir.
GU IAIN CAIMBEAL, AM BAED.*
Rinneadh na rainn so mar fhreagairt do Iain
Caimbeal, 's an Leideig, air dlia badan fraoich,
neòinean, agus sobhracli a chur thugam do
Dhuneideann.
CiAD fàilt' ort fhein, a bhadain fhraoich,
Bho thir nan aonach àrd —
An tir a dh' àraich iomadh laoch,
Ge sgaoilt' an diugh an àl;
*A translation will be found further on.
128
Tha snuadh mo dhùthcha air do ghruaig,
Seasaidh tu fuachd is blaths,
'S e mheudaich dhomh cho mòr do luach
Gu'n d' fhuair mi thu bho 'n Bhàrd.
Is thus', a neòinein bhig gun ghò,
Cho bòidheach, bileach, tlàth,
Ge duilich leam thu bhi cho òg
Air t' fhògradh fad' bho chàch;
Tha eagal orm gu'n searg do ghruaidh,
'S nach bi thu buan no slàn;
Ach gheibh thu càirdeas, bàigh, is truas,
Bho'n fhuair mi thu bho 'n Bhàrd.
'S a shobhrach fhinealta nam bruach,
Bu trie a bhuain mo làmh,
'Nuair bha mi aotrom òg gun ghruaim,
A' cluaineis mu na blàir,
'S ann leam as ait do theachd air chuairt
Cho luath bho thir mo ghràidh,
'S ni mise t' altrum suas le uaill,
Bho'n fhuair mi thu bho n' Bhàrd.
Is mar a thachair dhuibh 'n 'ur tri,
Bhur tir a chall cho tràth,
'S bhur sgaradh bho 'n chaomh chomunn ghrinn
Bha leibh bho la gu la,
Sin mar a thachair dhòmhsa fhèin,
Ach 's eiginn geilleadh dha:
Bhi caoidh na dh' fhag sinn as ar deigh,
Cha dean e feum no stàth.
rx.9
Gu 'n robh gach lus as àirde cliù
'S an Leideig chiùin a' fas;
Fo dhealt an driùchd biodh dreach an gnùi3
'N a Ion do shiiil a' Bhàird;
Biodh gaoth nam beann is gàir nan allt,
Le 'n crònan fann gun tàmh,
Mar cheòl 'n a chluais 'g a dhùsgadh suas
A dheanamh dhuan is dhàn !
NA CEOITEAEAN SGITHEANACH.
GuR bochd leam an cunntas
Tha nochd as mo dhùthaich,
Mo chàirdean 'g an sgiùrsadh
Aig iimaidhean Ghall ;
Le bataichean rùisgte
'G an slachdadh mar bhrùidean,
Mar thràillean gun diù dbiubh,
'G an dùnadb am fang.
An sluagh bha cho càirdeil,
Cho suairce 's cho bàigheil,
Rinn uachdarain stràiceil,
Am fàsgadh cho teann;
Tha saors' air am fàgail,
Tha 'n raointean 'n am fàsaich,
'S na caoraich an àite
Nan armunn 's a' ghleann.
Gun chuimhn' air na fiùrain
A dhion dhiiiim ar dùthaich,
Le'n airm-chogaidh rùisgte
Thug cùis dhe gach nàmh;
Fo dhaorsa nach lùbadh,
Ach ceartas nach diùltadh,
Is dh' fhàg iad an cliìi sin
Gun smùr aig an àl.
Na suinn a bha calma,
Bu shunndach a dh' fhalbh iad
Fo bhrataich na h-Alba,
'S a dhearbh iad an làmh;
Cha 'n ioghnadh ge searbh leinn,
'S ged dhùisgeadh e fearg dhuinn,
An sliochd bhi 'g an dearmad
'S 'g an tearbadh bho 'n àit.
Bha 'n uair sin ar sinnsir
Fo uachdarain rìoghail ;
Bha uaisle 'n an inntinn
Le firinn is gràdh ;
Bha 'n cànain cho binn daibh,
'S an càirdeas gun dìth dhaibh,
An cogadh no 'n sìth dhaibh
Bha dìlseachd 'n an gnàths.
Bha 'n dachaidh 'a an còmhnuidh
Le 'n sluagh mar bu choir dhaibh,
'S iad fiosrach is eòlach
Mu'n dòigh anns gach càs;
'Nuair thachradh iad còmhla
'S a' chlachan Di-dòmhnuich,
Cho caoimhneil 'g am feòraicb
Gu còmhraiteach blàth.
lad fhèin 's an cuid daoine
Cho seasmhach 's cho aontach,
Mar theaghlach cho gaolach,
Nach sgaoileadh ach bàs;
Cha 'n airgiod no caoraich
Bha dhith air na laoich sin,
Ach gaisgich gun chlaonadh
Nach aomadh 's a' bhlàr.
Cha robh uisge no mòinteach
Fo dhion no fo chòmhdach;
'S bha saors' agus solas
Aig òigridh na tir' ;
Cha robh bàilhdhean spòrsail
'G am feannadh le fòirneart,
'S a' gearradh an loin diubh
Gun tròcair gun suim.
Ach, dùisgibh, mo chàirdean,
'S bhur dùthaich na fàgaibh,
Ach seasaibh gu làidir
'G a teàrnadh le buaidh :
Bhur sinnsirean dh' fhàg i
Mar dhileab gu bràth dhuibh,
Is dionaibh-s' an tràths i
Do 'n al a thig uaibh.
182
Cha 'n ann le mi-riaghailt,
Ach tuigseach is ciallach,
Gun lùbadh gun fhiaradh
Am briathran no 'n gnàths ;
Tha miltean is ciadan
A BÌieasas mar dhion duibh,
Gu 'm faigh sibh na 's miann leibh
De shliabh nam beann ard.
Theid crioch air gach fòirneart,
'S bidh biadh agus stòras,
Bidh sith agus solas,
A' còmhdach na tir;
Bidh fuinn agus òrain
Gu binn aig an òigridh,
'S na righinnean bòidheach
Mu 'n chrò le 'n crodh-laoigh
Gach oighr' agus bàiUidh,
Gun fhoill is gun àrdan,
Ei 'n daoine cho càirdeil,
Mar bha iad bho thus ;
'S bidh Gàidheil gun àireamh
An duthaich nan àrd-bheann,
Cur mais' air an àite,
'S a' fas ann an cliù.
133
AIG UAIGH UILLEIM ROIS, AM BAED.
'N a luidhe 'n so gu tosdach, fuar,
Tha chrè bha blàth le gràdh is truas,
'S am bial a sheinneadh dàin is duain
A nis air clos ;
Am boillsgean 'òige dhùin an uaigh
Air Uilleam Eos.
Am measg nam bard a thog ar tir,
Cha robh a h-aon diubh sheinn r'a linn,
A dhùisgeadh suas ar bàigh 'g a chaoidh,
Cho sèimh ri Eos,
An (line gheàrr bha chlarsach bhinn
A' seirm a bhos,
A ròsain òig tha glan gun smùr,
'S a shobhrach bhàn tha fas fo 'n driùchd,
Sgaoilibh bhur brat le fàileadh cùbhr'
An so mu'n cuairt;
'S bi thus', a ghrian, le blàths do ghnùis'
'G an arach suas.
A chuthag ghorm, 'nuair thig an t-am
Bhios tus' a' seinn air feadh nan gleann
Dean suidhe greiseag aig a cheann
Le do ghug-gùg,
Bu trie a bheireadh fuaim do rann
Na deòir bho shuil.
134
Tha cuimhn' agad 'nuair bha e beò,
'S tu seinn air bharr nan geug 's a' cheò,
Mar chuir e 'n ceill dhuit fàth a dheòir,
Fo sgàil nan craobh,
'S a chridhe tùirseach trom fo leòn
A' cnàmh le gaol.
A righinn òg tha 'n so air chuairt,
Thoir ceum gu taobh, is dearc mu'n uaigh,
Aig fear a leòn do ghaol cho cruaidh
Ri faobhar lann;
A dhiiin a shùil 's a' chadal bhuan,
'S a shearg a ghreann.
Ge lionmhor bard a sheinn do chliii,
Ag àrdachadh do chruth 's do mhùirn,
Cha d' thug a h-aon diubh riamh dhuit run
Cho saor bho fhoill,
'S a thug am fear tha 'n so fo 'n ùir
Gun ghaoid dhuit loinn.
Ach mar tha diomhanas gun cheill,
Is mealladh anns gach ni fo 'n ghrein,
Tha gaol nan òighean bòidheach fhèin
A' caochladh trie;
Chuir sin am bard bu ghloine beus
Ro thràth fo 'n lie 1
Ach gheibh a ghaol a nis a shàth
Far naeh teid mealladh air gu bràth,
Bho linn gu linn a' seinn a dhàin
Air cliii an Uain,
A rinn a shaoradh bho gach plàigh
Gu sonas buan !
135
RI TAOBH NA TEAIGH.
0 ! NACH robh agam bothan beag
An 80 ri taobh na traigh,
Aig bonn nam beann fo sgàil nan creag
'S gu 'm faighinn fois is tàmh ;
Cha 'n iarrainn ceòl ach eòin nam preas
A' beadradh shuas le 'n àl;
Is guth nan tonn is fuaim nan eas
Toirt freagraidh dhaibh le 'n gàir.
'N sin luidhinn sios is dh' eir'inn suas
Gu suaimhneach mar a b' àill,
Air m' ùrachadh le caochan cruaidh
An fhuarain fhallain, lain;
Cha 'n fhaicinn fòirneartan an t-sluaigh
'S gach buaireas agus plàigh,
'S na miltean deòiridh breòite truagh
Fo uallaich throm an sàs.
Tha sàmhchair, neo-chiont, agus sith
Còmhnuidh an so a ghnàth,
Gun fhoill, gun fharmad, is gun stri
Aig dùil a th' ann a' tàmh.
Tha 'n còmhdach glan, 's an Ion gun dlth
No ni bho thràth gu tràth,
lad beò gun lochd, 's an òran binn
An so ri taobh na traigh.
136
Gach feòirnean maoth tha 'n cos no 'n glaic,
Gheibh iad an cuid de 'n driùchd,
Tha ghrian 'g an arach suas gun aire
Air aithne Eigh nan diil;
Gach lus no ere as isle staid,
Tha iad am beachd a shiil,
'S an TÌ tha freasdal dhaibh air fad,
Cha chuir e mis' air chiil.
Tha gàir na mara 's gaoth nam beann
Le 'm fuaim cho tiamhaidh, trom,
Cho freag'rach dhòmh-sa aig an am
'S do 'n ionndrainn tha 'n am chom ;
Cha 'n iarrainn lùchairt mu mo eheann,
Cha 'n iarrainn or no fonn,
Na 'm faodainn fuireaeh shios an gleann,
'G eisdeachd ri guth nan tonn.
Tha cuid an tòir air stòr 's air maoin,
'G an ruith bho 'm breith gu 'm bàs ;
Cha 'n fhaigh iad fois 's eha bhi iad saor,
Ma chi iad sin aig each ;
Thoir dhòmhsa sìth, is gràdh, is gaol,
Aig taobh nan sruthan tlàth,
Mo bhothan beag fo sgàil nan eraobh,
'S mo lies ri taobh na tràigh.
137
DEOCH - SLAINTE NAN CURAIDHEAN.
Air fonn — " An Dòmhnullach urramach."
Deoch-slainte nan curaidhean
Tha 'n tràth so cur urram oirnn,
A' cumail suas na Gaidhlig,
'S cha bhàsaich i tuilleadh oirnn.
Lion a mach na cuachan,
'S gu'n Ò1 sinn air na h-uaislean,
'S Mac-'Ille Dhuibh thug buaidh dhuinn,
Bidh luaidh againn tuilleadh air.
Deoch-slainte, &c.
Tha nise cainnt ar duthcha
A' tòiseachadh air dùsgadh,
Thoirt soluis do gach iimaidh
Bha 'n dùil nach robh buil innte.
Deoch-slainte, &e.
Is theid a nis a gleusadh
An ard Oil-thigh Dhuneideann
Am measg gach Eabhra 's Greugais,
Is gèillidh iad uile dhi.
Deoch-slainte, &c.
138
An leig sinn cainnt nan àrmunn,
A choisinn buaidh 's na blàraibh,
A chur air chiil le gàrlaoich,
Grun nàire gun duinealas?
Deoch-slàinte, àc.
A' chainnt a bh' aig ar sinnsir,
'S a labhradh leis na righrean
Mu 'n d' thainig Benrl' an tir so,
Cha diobair sinn buileach i.
Deoch-slàinte, &c.
An leig sinn cainnt nam fiiiran
A dhion ar tir 's ar dùthaich,
Gu'm bi i chaoidh 'g a mùchadh
'S fo mhiiiseag aig burraidhean "?
Deoch-slàinte, &c.
Their cuid gu'm bheil i cnàmh oirnn,
Their cuid gu 'm faigh i bàs oirnn,
'S nach fhiach i bhi 'g a h-àrach
'S a slàinte cho cunnartach.
Deoch-slàinte, &c.
Ach 's iomadh Hnn a thainig
Bho fhuair i tir nan ard-bheann,
'S bidh tuilleadh ris an àireamh
Mu 'm bàsaich a' chruinneag so.
Deoch-slàinte, &c.
139
LEABHAR NA CUIMHNE.
Am measg gach leabhar sean is ùr
A thachras ruinn 's a chi ar sùil —
Cha ghabh an àireamh cur an ceill,
'S cha leugh sinn moran diubh gu leir —
Tha aon fhear ann tha daonnan dlùth,
Nach laimhsich làmh 's nach fhaic ar sùil,
A dh' innseas dhuinn gu tosdach balbh
Mu chruth nan cairdean caomh a dh' fhalbh.
Leabhar na cuimhne tha 'n ar com,
A leanas ruinn air muir is fonn,
'S a leughas sinn air cnoc no 'n cùil,
Gun fhòghlum, sohis, no fear-iùil;
Leughaidh am bodhar e, 's an dall,
'S am balbh aig nach 'eil guth 'n a cheann;
Tha cuid deth taitneaeh, binn, gu leòr,
'S cuid eile searbh 's a dhùisgeas bròn.
Chi mi ann làithean sona ciiiin,
'Nuair nach robh ciiram a' cur rium;
'S ged tha iad fada 'n a mo dheigh
lad ùr dhomh mar an latha 'n de ;
Chi mi gach coire, creag, is bruach,
Mu'm b' àbhaist domh bhi dol mu'n cuairt,
'S an òigridh chaoimhneil, laghach, bhlàth,
Bhiodh learn a' cluich air feadh nam blàr.
140
Tha 'n lagan beag fo sgàil nan craobh,
'S an d' aidich Màiri dhomh a gaol,
A' fuireach gorm bho am gu am,
Gun chaochladh air bho bha mi ann.
'S cho fad' 's a bhios mo chuimhne beò
Bidh cruth an lagain sin 'n am choir ;
'S na briathran blàth, 's an gàire ciùin,
'S an t-seirc gun fhoill a bha 'n a gnùis.
Bidh righrean ann an geall air glòir,
'S ag iarraidh urram bho na slòigh;
Bidh gaisgich ann an geall air cliù,
'S nach teid an treubhantas fo 'n iiir:
Ach cha robh righ bha riamh 's an fheòil,
No gaisgeach ann am feachd na Ròimh,
Nach robh mo shonas ris cho Ian
An oidhch' thug Màiri dhomh a làmh.
Mar shneachda geal air bhàrr nan geug,
Cho boillsgeach glan ri gnùis na grein' ;
No mar an ròs air maduinn chiiiin,
A' deanamh gàirdeachais fo 'n driùchd:
Mar sin bha maduinn ait ar lò,
Cho gealltanach, gun dragh gun ghò;
Ach leagh an sneachda 's shearg an ròs,
'S tha Màiri chaomh gu fuar fo 'n fhoid!
Na cuspairean d' an d' rinn sinn uaill,
Gach aon diubh sin air an toirt uainn,
'S na dòchasan bhiodh againn òg,
Cha toir iad solas dhuinn na's mo;
141
Tha nise saothair ghoirt is stri
Cumail ar n-inntinnean fo chis ;
Tha 'n t-slighe doirbh 's na cathan cruaidh
A thachras ruinn air feadh ar cuairt.
trach neach le'm miann bhi fada beò,
'S bho 'n cuimhn' a chaoidh nach fhaigh iad
leòn,
Gluaiseadh iad sin gu direach, ceart,
Toirt geill do reachdan Kigh nam feart;
'S an uair a sheallas iad 'n an dèigh
Air gniomh an làmh 's air cainnt am bèil,
Ma bha iad sin a rèir na coir,
Bidh cuimhn' a' mealtainn sin mar Ion.
Ach 's iomadh neach tha tuirseach trom,
Is inntinn air nach eirich fonn,
An uair a sheallas iad 'n an dèigh
Air amaideachd an giùlain fhèin,
'S an cuimhn' a' cumail sin cho ùr
Fa chomhair cogais tha 'n a duisg,
A' càrnadh chlachan trom 'n an luchd
'S a' cumail teine beò 'n an uchd.
'S coir dhuinn, mar sin, bho la gu la
Bhi dileas ceart dhuinn fhein 's do chàch ;
'S a' còmhnadh leis gach deòiridh truagh
A thachras ruinn am measg an t-sluaigh ;
Oir olc no maith ge 'm bi gach beus
Bhios againn ann an so fo 'n ghrèin,
'S an t-siorruidheachd air nach tig ceann
Cha leig ar cuimhn' iad sin air chall.
142
AN SEANN FHLEASGACH.
Air fonn — " Orayi na feannaig."
Fhir a leughas an duan so,
Ma tha buaidh ort air thalamh,
Mar do chord thu ri gruagaich
Tha thu 'n uair a bhi 'n tarruing ;
'Nuair a dh' fhalbhas a' ghruag dhiot,
Bidh tu suarach 'n an sealladh,
'S 'nuair a liathas do chiabhan,
Agus fiaclan do bhanais
A' tuiteam as.
Mar tha mis' aig an trath so —
Cha 'n *eil stàth dhomh 'n a aithris-
Tha mo chuailean air cnàmh dhiom,
'S tha na dh' fhagadh air gealadh
Cha 'n 'eil cruinneag 's an aite
Nach dean gàire le fanaid,
'Nuair a chi iad am blàras
Tha gu h-àrd air mo mhalaidh
Cho geal ri cailc.
Mo sheachd grain air an aois so!
Thug i thaobh mi dhe m'aindeoin;
Thug i 'n rudha as m' aodann
Bha mar chaorunn air mheangan ;
143
Bha mi uair nach do shaoil mi
Gu 'm biodh m' aogasg cho tana,
'Nuair bhiodh òighean na tire,
'S iad a' stri gu mo tharruing
Gu bhi 'n an taic.
'Nuair bhios balaich na dùthcha
Muigh a' sùgradh le'n leannain,
'S ann bhios mise gun diù dhiom,
'N a mo chrùban aig baile;
Ma ni 'm Freasdal mo chumhnadh
Beagan ùin' air an talamh,
Gu'm faic cuid diubh le'n suilean,
'Nuair theid Dùghall an tarruing,
Gu'n dean e sgath.
Ged tha m' fhiasag air bànadh
Tha mi slàn agus fallan,
Dheanainn cur agus àiteach,
'S bheirinn bàta gu cala;
Ged nach 'eil mi cho lùthmhor
Dhìreadh stùcan is bhealach,
Dheanainn dannsa gu sunndach
Air an ùrlar le caileig,
Ged tha mi rag.
'Nuair a thig an Fhèill-Màrtainn,
Mur tig ànrath 'n am charaibh,
Theid mi bhruidhinn ri Màiri,
Caileag bhlàth agus bhanail ;
144
Tha i maith air an t-snàthaid,
'S tha i làidir is fallan;
Ach ma dhiiiltas i 'làmh dhomh
Cha 'n 'eil gràisg anns a' bhaile
Nach bi 'n am bhad.
Tha nighean eil' aig Iain Camran,
Agus 's dealbhach air blàr i,
'Nuair a thuiteas an t-anmoch
Bidh i falbh leis an tàilleir;
Gheibhinn ise ri m' ghualainn
Mur b' e 'n cuaigean gun nàire;
Bidh e cluaineis mu'n cuairt di,
'S a' deanamh dhuan agus dhàn di,
'G a cumail ceart.
Gheibhinn nighean a' chiibair,
Ach cha dùraichdinn gràdh dhi;
Tha i cam agus crùbach,
'S bheir i sùrdagan grànda;
'Nuair a sheinneas i òran
Bidh a sgòrnan is mam air;
'S bu cho taitneach an ceòl leam
Guth na ròcais air gàradh
'S a bhi 'n a taic.
Ach nach bochd dhomh bhi còmhnuidh
Ann an seòmar gun mhànran,
'S na tha mhaighdeannan òga
Dheanadh pòsadh am màireach;
145
Mi gun aighear gun solas,
Ach a' gròbadh 's a' càradh;
Agus tuill air mo mheòirean
A' cumail dòigh air an fhàrdaich,
'S 'g a deanamh glan!
Nach bu mhaith dhomh 's an dùdlachd,
'Nuair tha smùid aig a'ghaillinn,
Gu'm biodh bean agam dlùth dhomh
Bheireadh run dhomh mar leannan?
Na mheal mise mo chòta
Mur a pòs mi fo Challuinn!
Bheir mi sgriob air mo bhrògan,
'S theid mi chòmhradh ri Anna
Mu'n can mi dad.
DO 'N LEIGH MAC-'ILLE-MHOIRE,
NACH MAIEEANN.
An do chaidil thu, mo charaid gràidh?
Fhuair thu mu dheireadh fois is tàmh;
Dh' fhag thu na cathan as do dheigh,
'S ruith thu gu foighidneach do reis.
146
Is lìonmhor deòiridh breòite truagh,
A chaidh am beannachd leat do 'n uaigh,
'S ma gheibh an ùrnuigh èisdeachd shuas,
Tha thusa cinnteach as do dhuais.
An cridhe blàth gun fhoill gun lochd,
Nach deanadh tàir air glaodh nam bochd,
Bu trie a chit' iad 'n a do thaic,
'S tu freasdal dhaibh gu sèimh 'n an aire,
A' sgaoileadh ola chaoimh do bhàìgh,
Gu h-iochdmhor, truasail ris gach plàigh;
Gun chaochladh air do nadur ciùin,
Ei mòr no beag, ri tr^ill no diùe.
Mar fhuaran fionnar, euisleach, eaoin,
A' taomadh fheartan air gach taobh,
Gun uaill, gun lethbhreith, is gun ghruaim,
A' deanamh iocshlainte do 'n t-sluagh.
Bha thusa fialaidh ris gach neach,
A* saoithreachadh a mach 's a steach,
Cho cùramach mu bheatha chàich,
'S do bheatha fhein fo ghalar bàis.
Caraide dileas tir nam beann,
A chumadh suas i fein 's a clann;
A ceòl, a bàrdachd, is a cliii,
Bu sheasmhach dian thu air an cùl;
'S a Ghaidhlig aosda, cheòlmhor, bhinn,
Chaill thusa gaisgeach treun nach till,
Bha 'aignidhean de t' ionmhais Ian,
'S bu trie a dhearbh e sin do ehàeh.
147
Tha 'n diugh do " cheàrdach " * falamh, fuar,
Gun bhlàths gun fhasgadh do 'n fhear chuairt,
Cha choinnich tuilleadh clann nan dan,
An talla caraide nam bard.
'S duilich leam gur fior an rann,
Thu air do sgaradh uainn roimh 'n am ;
'S a' cuimhneachadh a' mhaith a bhà,
Cuiridh mi chlach so 'n a do chàrn.
* Bha bhiith aig an Leigh Mac-ille-mhoire, ann an
Duneideann a' dol fo 'n ainm " A' Cheàrdach," far
an trie a bhiodh Gaidheil a' bhaile a' tackairt ri
cheile.
'S E NIS AN T-AM.
Air fonn — " Scots ivha hae."
'S E nis an t-àm, a chlann mo ghaoil,
Bhur cuibhreach teann a chur mu sgaoil,
Is tir nam beann a dheanamh saor
Bho dhaorsa chruaidh nan daoi.
'S e nis an t-àm dhuibh diisgadh suas,
A thoirt bhur coir a mach le buaidh;
Mu 'n sgriosar as bhur cainnt 's bhur sluagh
Mar thràillean truagh a chaoidh.
148
An innsear anns gach linn 'n 'ur dèigh,
A shliochd nan sonn 's a shiol nan treun,
Nach dion sibh coir bhur dùthcha fèin
'Nuair rinneadh eucoir ruibh?
'Nuair tha bhur mnathan is bhur clann,
'G an toirt 'n am braighdean bho gach gleann;
'S bhur sliochd 'g am meas mar sheilbh nam
beann,
Nach 'eil an t-àm dhuibh stri !
'M bheil neach 'n 'ur measg gun uaill gun
stàth,
Ni ri luchd 'fhòirneart miodal tlàth;
Tha riaraichte le bhi 'n a thràill,
'S a bhi gu bràth fo chis?
'M bheil clann nan Gàidheal treun a bh' ann,
A dhion ar tir an stri nan lann,
Gu bhi 'n an diobarraich 's gach am
Aig coigrich Ghall 'g an claoidh?
Ach seasaibh-se gu dileas suas,
An taic a cheile mar bu dual ;
Cha chiiram dhuibh nach toir sibh buaidh,
Is saorsa bhuan r' a linn.
'S sin Innsear anns gach linn 'n 'ur dèigh,
A shliochd nan sonn 's a shiol nan treun,
Gu'n dion sibh coir bhur dùthcha fèin
'Nuair nithear eucoir ruibh.
149
A' CHATHAIE GHAIDHLIG.
Am FONN — " Faigh a nail dhuinn am botul."
GuR binn learn an sgeul ud
A leugh mi Di-luain,
Mu Chathair na Gàidhlig
An tràth so bhi suas;
Is canain nan àrmunn
Nach d' fhàilnich 's an ruaig,
An diugh mar bu choir dhi
Toirt eòlais do 'n t-sluagh.
Mhic Fhionghain, a charaid,
Bi fearail 's bi cruaidh,
Gu eachdraidh nan laoch ud
A sgaoileadh le buaidh;
Is lànachd na Gàidhlig,
A bàrdachd 's a duain,
'S an dileab a dh' fhàg i
Dean làidir is buan.
Thoir fios do na gàrlaoich
Le 'm b' fheàrr i bhi marbh,
A dh' aindeoin an càinidh
Nach fhàg iad i balbh;
Ach mairidh i làidir
Gun fhàihnn 'n a dealbh,
Cho cinnteach ri canain
A Bhabeil a dh' fhalbh.
150
A' chainnt a rirrn cliùiteach
Dhuinn dùthaich nam beann,
Is cànain ar sinnsear
Na diobradh an clann;
'S i dhiiisgeadh gu sunnd iad
'N am rùsgadh nan lann,
'S cha chuir sinn air chill i
Le mùiseag nan Gall.
Is càirdean na Gàidhlig
Nach d' àich'idh i riamh,
Nach fhuiling a reubadh,
'S a dh' eireas g' a dion,
Ged sgaoileadh bho cheil' iad
Le eucoir nach b' fhiach,
Tha spiorad an sinnsear
'N an inntinn 's 'n an gniomh.
'S bidh fhathast a càirdean
Mar bha iad bho chian,
An dijthaich nan àrd-bheann
An àite nam fiadh;
Gu curanta, làidir,
Gu blàth-chridheach fial,
'S an còmhradh gach la
Ann an cànain nam Fiann.
151
GU MA SLAN DO 'N OIGFHEAE.
Air fonn — " Bha mi 'n de 'm Beinn-Dòrain."
Gu ma slàn do 'n òigfhear
A sheòl an raoir bho 'n chala so,
Gu 'n robh gach dùil 'g a threòrach'
'S 'g a chòmhnadh mar bu mhaith learn e;
Cha chreidinn riamh bho chàch e
Gu 'm faca mi 's a' bhàt' e,
Gu 'm fàgadh e gu bràth mi,
'S nach robh ach bàs a sgaradh sinn.
'Nuair dh'fhàg e air an tràigh mi
Bha m' inntinn Ian 's cha 'n annasach,
An aon fhear thug mi gràdh dha,
'S a thug a làmh 's a ghealladh dhomh.
Air seòladh do na h-Innsean,
'S gun fhios gu bràth an till e;
'S bidh mise 'n so fo mhi-ghean,
A' cuimhneachadh a charthannais.
Marbh-phaisg air an t-saoghal,
Gur caochlaideach an sealladh e !
Cho Ian a dh' fhoill 's a dh' fhaoineis
A bheir a thaobh a dh' aindeoin sinn;
Ma leagas sinn ar n-inntinn
Air cuspair gaoil no dileas,
Faodaidh sinn bhi cinnteach
Nach bi iad leinn ro mhaireannach.
152
Sin mar dh' eirich dhòmh-sa,
'S cha leighis deòir mo ghalar dhomh,
'S mi 'n diugh a' caoidh an òigfhir
Bu bhòidhche bh' anns an fhearann so;
Na 'm faighinn fhein mo dhùrachd,
Ged bhiodh mo cìiàirdean diùmbach,
Gu 'm b' e mo mhiann bhi dlùth dha,
Ge b' ann fo smiiid nam marannan.
Gu ma h-olc do 'n bhaillidh
A rinn mo ghràdh a sgaradh uam,
'S a dh' fhuadaich thar an t-sàil e
Gu ànrath agus allaban !
'Nuair chi mi thall an fhàrdach
'S an deachaidh Ruaraidh àrach,
'S i 'n diugh gun cheòl, gun mhànran,
D' am b' àbhaist a bhi caithreamach,
'Nuair chruinnicheas an còmhlan
Di-dòmhnuich 's ann bhios smalan orra,
'S a chi mi chathair bhrònach
A bhios an còmhnuidh falamh dhomh;
Cha 'n fhaic mi measg mo chàirdean
A ghnùis bu chiùine deàrrsadh,
'S an t-siiil a bha cho blàth dhomh,
'S cha toireadh each an aire dhuinn.
'Nuair theid mi mach do 'n fhàsach
A dh'fhaicinn blàth nan gleannanan,
'S a chi mi far am b' àbhaist
Dhomh mànran le mo leannan ann ;
153
Cha 'n fhaic mi ròs no neòinean,
'S cha chluinn mi cuach no smeòrach
Nach cuir 'n am chuimhn' an còmhradh
Bhiodh againn òg is amaideach.
Ach gheall e dhomh bhi dileas,
'S nach diobradh e r' a mhaireann mi,
'S ma theid a chliù r' a shinnsir
Cha chuir e lin a mheallas mi.
Ach ma 's e 's nach till e,
Bidh mise truagh a chaoidh dheth,
'S bidh 'iomhaigh beò 'n am inntinn
Gu 'n sinear anns an anart mi.
AN T-UAN.
Tha thus' an sin a' cluich mu 'n torn
Cho aoibhneach ait gun ghò,
Gun fhoill, gun cheilg, a' tàmh 'n ad chom,
Cho glan, gun ghaoid, gun leòn;
Gun fhios agad gu 'n tig an t-àm
'S an teid an sgian 'n a t' fheòil;
'S ged tha do chrioch a' tarruing teann,
Tha thu gun dragh gun bhròn.
Ged nach 'eil naimhdeas agad fhein
Do dhùil tha fo na neòil,
Tha miltean ann a bheir ort beum,
'S iad air do bheatha 'n tòir;
154
Ged tha thu beò gun lochd gun bheud,
Cho ionnraic air gach dòigh,
Thig binn a' bhàis ort aig an fhèill,
'S do reic air son an òir.
Bi cluich, mata, gu 'm bi thu sgith,
Bi son', fhad' 's tha thu òg,
Cho fad' 's a dh' fhàgar thu an sith
'S do mhathair 'n a do choir;
Bha mise uair is bhithinn fhin
A' ruith leat aig a' chrò,
Gun smaointinn air gach cath is stri
Bha romham anns an rod.
'S thug thusa gu mo chuimhn' an diugh
Na làithean sona ciùin,
'Nuair bhiodh tu falbh agam 'n am uchd,
'S 'g a t' altrum air mo ghliiin;
Is bheirinn cuairt a bhuain nan lus
A bhiodh a' fas fo 'n driùchd,
Is eòin nan geug a' seinn am puirt
Fo sgàil a' bharraich iiir.
Dean thusa gàirdeachas an diugh
Air maduinn t'òige fhèin,
Fhad 's tha thu slàn an corp 's an cruth
'S gun chiiram ort fo 'n ghrein;
'Nuair chluinneas mise fuaim do ghuth,
'S do chluaineis fhaoin gun chèill,
Bidh m' inntinn thall ri taobh nan srutb
Mu 'm bithinn leat a' leum.
155
Ma theid do chùmhnadh fada beò
Tuigidh tu 'n sin mar chàch,
Nach 'eil 's an t-saoghal so ach sgleò,
'S cha bhi sinn ann ach geàrr;
Ma gheibh sinn aodach agus Ion,
Cha bhi sinn fada ceàrr;
'S ma bheir iad dhuit-sa criomadh feòir,
Tha t 'aodach ort mar thà.
DOMHNULL CRUAIDH AGUS AN CEARD.
Bha gille coir 's a' bhail' ud shuas
Air am bheil sgeula bochd r' a luaidh :
'Nuair thachradh dha bhi thall air chuairt
Mu thigh an oil,
Mhilleadh e 'n sin gach sgilHnn ruadh
Dhe chuid a' pòit.
Is iomadh oidhche, flinch is sglth,
A chluinnte suas e troimh na glinn,
Is luinneag aig' air òran binn,
Mur biodh e Ian;
Ach mar bu trie' b' e taobh an tuim
A leaba-thàimh.
156
Chaidh innse Dhòmhnull mìltean uair
Nach biodh e chaoidh 'n a dhuine buan,
'S gu 'n tigeadh crioch air a bhiodh truagh,
Is sin gun dàil;
Ach cha do thuig e fhein no 'n sluagh
Gu 'm b' ann le ceàrd.
Air oidhche ghruamach, ghreannach, fhuar,
Mu eadar dà-uair-dhiag is uair,
Bha smiidan maith air DòmhnuU cruaidh —
Ach ged a bha,
Chaidh aig' air direadh ris a' bhruaich
Gun mhoran spàirn.
Ach 'nuair a nochd e ris a' ghleann,
'S a thog mo laochan suas a cheann,
Chunnaic e tein', aig Creag-nam-meann,
A bhruicheadh tarbh ;
'S mu 'n cuairt dheth daoine ruith 'n an
deann
Le caithream gharbh.
Shocraich e chasan air an t-sliabh,
'S dh' fhosgail e shùilean farsuinn, fial,
'S ghuidh e air Rlgh nan dul a dhion
A laimh a namh ;
'S gur cinnteach, ma bha 'n sealladh fior,
Gu 'n robh e 'n sàs.
" Ach, bàs no beath'," thuirt Dòmhnull
cruaidh,
" Cha mhisde balach Ian na cuaich,
157
'S fheàrr dhomh mo shearrag a chur uam
Mu 'n tig a' ghràisg,
'S na th' air a grunnd a sguabadh suas
Mu 'm faigh mi bàs."
Thug so do Dhòmhnull tuilleadh neirt,
*S an uair a bheachdaich e gu ceart,
Chual e pìob-mhòr a' seinn le sgairt,
'S a duis gu h-àrd,
'S na dannsairean a' leum gu h-ait
Aig banais ceàird.
Mar nach 'eil ciall aig fear na misg,
'S ann a ghabh Dòmhnull sios 'n am measg;
Leum e do 'n dannsa beò is brisg,
'S a' bualadh làmh;
Is dh* èigh an ceàrd le glaodh a chlisg
Na bha 'n a dhàil !
Mhionnaich e Dòmhnull, 's cha b' arm farm,
E thoirt a chasan leis gu teann,
Mu 'm biodh gach fiacail bha 'n a cheann
Aige fo shàil —
'S e cur a chòta dheth 'n a dheann
Gus a bhi 'n sàs.
Ach cha robh fios aig air gach buaidh
A thug a dhùirn do Dhòmhnull cruaidh,
'S a liuthad cath 's 'n do chuir e 'n ruaig
Air laoch a b'fheàrr
Na luidean bochd, gun fhuil gun uaill,
A dh' ablach ceàird.
158
Thug Dòmhnull ceum no dhà gu taobh,
'S sheas e gu daingeann air an fhraoch,
Sheall e mu 'n cuah't dheth air an laoisg
Bu mhiosa greann;
'S thuig e gu 'm b'fheàrr dha cumail saor
Na dhol 'n an ceann.
Ach dhruid na naimhdean air mu 'n cuairt,
Is cha robh aig' ach bàs no buaidh:
" Oibrich a nis, a Dhòmbnuill chruaidh,"
Thuirt e ris fhèin,
" 'S ged chailleadh tu do cheann 's do ghruag,
Gu bràth na gèill."
Thòisich an slachdadh thall 's a bhos,
Is sguir a' phiob is gàir nan dos;
Ach cha d' thug sin am blar gu clos,
No coltas sith —
Bha Dòmhnull cruaidh 's an ceàrd Iain Ros
Cho garg a' stri.
Ach chaidh an ceard a chur ri làr,
'S bha 'n curaidh, Dòmhnull cruaidh, gu
h-àrd ;
Chuir sin an cuthach glan air each —
An righ 's an triath
Bhi air a cheannsachadh le tràill
Nach fhac' iad riamh.
Chruinnich gach duine, bean, is clann;
Eug iad air chasan air 's air cheann —
159
Gach poit is cuach, gach spàin is bann —
'N an sad mu dhruim —
Dhùisgeadh mac-talla Chreag-nam-meann
Le fuaim a chuim.
Sgapadh an teine 'n ear 's an iar,
'S an ceàrd ag eigheach " sleagh no sgian "
A chuireadh air a nàmhaid crioch
An ùine gheàrr;
Ach rinn an dorchadas a dhion
Bho ghniomh cho nar.
Cha chluinnte nis ach " Och " is ran,
Is tarruing ghruag is bualadh làmh;
Ach fhuair mo Dhòmhnull cruaidh a sàs,
Gu fuilteach fann;
'S e toirt a mhallachd air a' cheàrd
A mhill a cheann.
Tha nis an gaisgeach, Dòmhnull cruaidh,
Gu tosdach balbh a' cnàmh 's an uaigh;
Eadar a' mhisg agus droch fhuachd
Is cath a' cheàird,
Chaidh Dòmhnull coir a sgaradh uainn
Gu tir as fheàrr.
160
CLANN NAN GAIDHEAL.
Chaidli na rainn so a leugliadh aig coinneamh
bhliadlinail comunn Gaidhealach Oil-thigh Dhuneid-
A CHLAXN nan Gaidheal is nan gleann,
Chaidh àrach ann an tir nam beann,
'S maith learn bhur faicinn slàn gun sprochd
'S an t-seòmar bhoillsgeach so an nochd,
Cruinn gu bhi 'g eisdeachd cainnt nan sonn,
A labhair Oisean, Fiona, is Goll;
Cruinn gu bhi 'g eisdeachd cliù nan laoch
Chaidh arach ann an tir an fhraoich.
Ged tha ar diithaich corrach, cruaidh,
Le creagan àrd ri gair a' chuain,
'S na beanntan gruamach os an cinn,
'S na h-uillt le 'n caithream troimh na glinn;
Gur iomadh gaisgeach treubhach, trom,
A dhearbh a làmh air muir 's air fonn,
Chaidh arach suas mu 'stùcan cas,
'S a dh' Ò1 à sruth nam fuaran bras.
Ge lionmhor feachd a dh' fhiach ri 'n claoidh,
Cha d' thug an nàmh iad riamh fo chis;
B' fhearr leis a' Ghàidheal mìltean bàs
Na uair dhe bheatha bhi 'n a thràill;
Sheas iad mar charraig dhaingeann, theann,
A dhion an coir air tir nam beann ;
*S dh' fhag iad an cliù gun smal d' an àl,
Cho fad' 's a bhuaileas tonn ri trhigh.
161
'S tha sinne, 'n sliochd, an so 'n an dèigh,
A' deanamh luaidh air cuid d' am beus,
'S a' deanamh uaiU à cainnt 's à gnìomh
Nam fiùran a bha fearail fial;
'S feumaidh sinn seasamh mar bu dual
A dhion ar tìr 's a dhion ar sluaigh,
'S a chumail suas ar cuibhrinn fhein
De chliù ar dùthcha, 's cainnt nan treun.
Seasaibh gu duineil suas le colg,
'N aghaidh nan coigreach coimheach, borb,
Tha 'g iarraidh fàsachadh nan gleann,
'S nach còir a' Ghàidhlig a bhi ann;
An tir a bh' aig ar sinnsir riamh,
A dhòirt am f uil gu trie 'g a dion ;
An tir a cheannaich iad cho daor,
Air son gu'm biodh an gineal saor.
'S ar cànain aosda, bhlasda, bhinn,
A labhradh leo air feadh gach linn,
Bhiodh fuaim a ciùil an cùirt nam fleadh,
'S bhiodh fuaim a guth an cath nan sleagh,
A' dùsgadh spiorad treun an t-sluaigh
A thoirt an còir a mach le buaidh;
Is mheasadh iad mar urram àrd
Gu 'n cluinneadh iad an aium 's an dàn.
Ach c' àit a nis am bheil na suinn
A dhion ar srathan is ar glinn?
Is c' ait am bheil gach dachaidh bhlath
'S am faigheadh coigreach bochd a shàth?
L
162
Far an robh ceòl, is neart, is sluagh,
Cha chluinnear piob, 's cha chluinnear duaa,
'S cha 'n fhaicear òighean maiseach òg
'S a' mhaduinn Cheitein aig a' chrò!
Tha 'n sliochd air sgaoileadh thall 's a bhos ;
'N an dùthaich fhèin cha 'n fhaigh iad clos,
'Cosnadh an loin feadh iomadh tir,
'S 'nan dùthaich fhein nach fhaigh iad sith;
Ach ge b' e ait anns am bi 'n cuairt,
'S a' bhaile-mhor no thall thar chuan,
Cha chain iad cuimlin' air tir nam beann,
'S air cliii nan gaisgeach treun a bh' ann.
Theid ac' ar sgaradh bho na glinn,
'S ar fuadach as gun lagh gun bhinn;
Ach cha teid ac' ar cliù mar shluagh,
No cainnt ar màthar a thoirt uainn ;
Ged theid bhur dealachadh bho 'n fhonn,
Biodh cridh' a' Ghaidheil ann bhur com;
'S dearbhadh bhur giiilan aig gach am,
Gur h-airidh sibh air tir nam beann.
Leanaibh bhur sinnsir anns gach ceum,
Bha dileas, deas an am an fheum :
Mar leòmhainn gharg air raoiu a' chath,
'S cho suairce, sèimh an cùirt nam flath.
Seasaibh bhur dùthaich is bhur cainnt,
'S air beachd nan Gall na tugaibh taing;
Is theid bhur n-eachdraidh glan gun bheud,
Air feadh gach linn a thig 'n 'ur deigh.
163
SEALLADH AIR OISEAN.
Air feasgar ciùin, sàmhach, 's an earrach,
'S mi tearnadh bho bhearradh nam mòr-
bheann,
An smeòrach a' seinn air gach bealach,
'S na h-uillt a' dol thairis le 'n crònan,
Gu 'n d' fhuair mi 's an aite sin sealladh
Rinn m' inntinn is m' anam ro bhrònach;
*S ma dh' fhaodas mi cuibhrionn dheth aithris,
Na measaibh an ealain so gòrach.
'N a shine adh fo spògan na daraig
Bha laoch a bha fearail 'n a chòmhradh,
Bha fhiasag 's a ghruag mar an canach
Mu ghuaillean 's mu bhroilleach 'g an còmh-
dach;
Bha chlarsach ri thaobh air a' charraig
'S a teudan 'g an tarruing fo mheòirean;
Is sheinn e na rainn so a leanas,
Na 'm b'eòl domh an aithris air dòigh
dhuibh : —
" Thig lamb rium, a chlarsach mo sheanar,
Bu bhiim learn thu'n earrach na h-òige,
'Nuair bhuailinn do theudan le deannal
An am a bhi tional nan còmhlan;
An talla na h-uaill is na caithreim,
'S an cluinnte mar aingil na h-òighean,
Toirt ciùil dhiiinn air cliù an cuid leannan,
'S air euchd an cuid lannan 's a' chòmhstri.
164
" Thig làmh rium, a chlàrsach, car tamuill,
'S gu 'n seinn sinn, mu 'n dealaich sinn,
òran,
Mu 'n càirear gu bràth sinn 's an talamh,
'S gun aon ann a mhealas ar còmhradh;
Na glinn a bha Ian tha iad falamh,
Gun daoine, gun tighean, gun cheòl annt',
Tha 'm bard dheanadh dan agus ealain,
'S an clarsair 'n an cadal fo 'n fhòd ann.
" Ach c' ait 'eil na h-àrmuinn bha duineil,
Chaidh àrach mu mhullaich' a' cheò ud?
'N do bhàsaich an alach ac' uile,
'S na glinn so gun duine, gun chòmhnuidh?
Cha chluinn mi ann Gaidhlig no luinneag,
Ach nuallan na tuinne cho brònach ;
Tha caoraich is feidh air gach tulach,
An àite nan curaidh a b' eòl daibh.
" 'N do chaochail na laoich a bha gaisgeil,
A cheannsaicheadh feachdan 's a' chòmhrag,
Gu buadharra, cruadalach, smachdail,
Nach lùbadh fo chasan luchd-fòirneirt ;
Fo shuaicheantas hiaineach am bratach,
'S na pioban le 'n caismeachd ri ceòl daibh,
Cur fonn air na suinn bha gun ghaiseadh,
Nach tionndadh le taise 's an tòrachd?
" Ach sgaoileadh an iar is an ear iad
Bho dhiithaich an seanar 's an eòlais,
An dùthaich a dhion iad cho fearail,
'S a dhòirt an cuid fala 'g a còmhnadh;
165
Na fàrdaichean blàth agus geanail,
An diugh cha 'n fhaigh ainnis a lòn annt',
'N an làraichean fàsail fo smalan,
A"" caoidh mar a sgaradh an glòir dhiubh.
" Ge trie thainig naimhdean le caithream
Thoirt cìs dhe ar fearann le dò-bheairt,
Le 'n airm-chogaidh rùisgt' air an tarruing,
Teachd dlùth do ar cala le mòr-chuis ;
'S ann phill iad gun inntinn, gun anam,
Le àireamh bu ghainne na thòisich,
Mar philleas na garbh-thuinn bho 'n charraig,
Xi gàire le fanaid ri 'm bòilich.
" Nach caochlaideach, faoin, agus carach,
An saoghal so mhealladh gach seòrsa?
Tha linn agus linn a' dol thairis
'S cha till iad a dh' aithris an sgeòil duinn;
Is càirdean mo ghràidh-sa nach maireann,
A sheasadh mar charraig 's a' chòmhrag,
Ge b' àrdanach, laidir an ceannas,
Tha 'n àlach gun fhearann gun chòmhnuidh.
" Ach slàn le mo chàirdean nach maireann,
'S le glinn agus beannaibh mo shòlais;
Is slàn leis na fiùranan fallan,
'S le ciùil agus caithream na h-òige;
Is leibh-se, mo rìghinnean geala,
Mar reultan gun smal a' cur sgleò orr' ;
Cha chluinn mi 'n guth binn aig an ainnir
A' seinn aig a' mhainnir gu ceòlmhor.
166
" Tha 'n ceò a' cur smiiid mu na meallan,
'S tha mise fo 'n daraig 'n am ònar,
Tha bròn agus tùirse air m' anam,
'S an nochd cha tig caraid 'g am fheòraich;
Ach slàn leat, a chlàrsach mo sheanar,
Chaidh crioch air gach ealain is òran,
Is chirear gu brath sinn 's an talamh,
'S gun aon ann a mhealas ar còmhradh! "
M' ANNSACHD.
Air fonn — " Moladh na Lanndaidh."
Thoir an t-soraidh so gu m' run,
An te dhonn as guirme siiil,
Com a' mhànrain, 's bial a' chiùil —
'S tha iomadh cliù air m' annsachd.
'Na mo chadal 's 'na mo dhùisg
Bi'ih a cruth am beachd mo shiil,
'S bidh mo chridhe trom gun sunnd
Gu 'm faigh mi dlùth do m' annsachd.
Cha 'n 'eil ròs a' fas fo 'n driiichd,
Cha 'n 'eil sneachd air bhàrr nan stùc,
'S cha 'n 'eil nighean righ no diùc
As glaine gnùis na m' annsachd.
Ged a mhill i orm mo chiall.
'S i mo roghainn i 's mo mhiann,
Cha 'n 'eil ceum a ni mi thriall
Nach fhaic mi iomhaigh m' annsachd.
167
'S truagh nach robh mi le nio ghraSh
Far nach fhaicte sinn le càch,
Gus an innsinn dhi mo chàs,
'S mar tha mi 'n sàs aig m' annsachd.
'Nuair a theid an tigh gu tàmh
Bidh mi sgrìobhadh aig mo chlàr,
Gus 'am bheil mo ghruag air cnàmh
A' deanamh dàin do m' annsachd.
'S ged a leanainn air gu bràth,
Cha chuir sin mo ghaol na 's fheàrr,
'S ni mi chrìochnachadh 'n a thràth,
'S a chur thar sail gu m' annsachd.
'S mur am faigh mi oirre còir,
Bidh mi truagh dheth ri mo bheò;
Cha 'n 'eil nì tha fo na neòil
A bheir dhomh treòir ach m' annsacbi!
AN UAIGH.
Do 'n t-seòmar bheag so thig gach aon,
Ged tha e dorcha, cumhann, caol,
'S caidhdh iad uile taobh ri taobh,
Gu sìochail rèidh:
An so gheibh luchd na trioblaid saor
Bho 'n dragh gu lèir.
168
Tha 'n òigh 'u so bu bhinne guth.
Bu ghile làmh 's bu ghrinne cruth,
'S a com a bha mar eal' an t-sruth,
Gun dreach gun bhlàth ;
'S a cuailean dualach, clannach, dubh,
Gun chir air cnàmh !
Gaeh bochd is beairteach, lag is treun,
An duine baoth is fear na ceill,
Cha 'n aithnichear aon diubh seach a clieil,
An so fo 'n fhòd ;
'S co-dhiù a b'olc no maith am beus
An tir nam beò!
Bho linn gu linn tha thusa, 'uaigh,
Gun diobradh a' cur as do 'n t-sluagh,
Gun iochd, gun fhaireaehadh, gun truas,
Ei glaodh nam bochd,
Tha trie 'n an seasamh air do bhruaich
A' caoidh fo sprochd!
Is iomadh dilleachdan gun treòir,
Is bantrach bhochd a rinn thu leòn,
Le 'm maotharanan lag gun ghò,
Gu falamh, fuar;
'S am fear a choisneadh dhaibh an Ion
Gu balbh fo d' bhruaich!
Ach 's coma leatsa righ no tràill,
Ni thu 'n t-aon ch^lirdeas ris na dhà,
'S feumaidh sinn uile teachd 'n ad dhàil,
'Nuair thig an t-hm ;
'S e sin a thachair do gach àl
Is linn a bh' ann !
169
Cha 'n 'eil 's an uaigli ach duslach fuar,
Is gheibh an ùir na thug i uaith',
Ach c' ait am bheil an t-anam buan
Bhios siorruidh beò?
Cha tig a h-aon air ais de 'n t-sluagh
A dh ' innse 'n sgeòil !
Gach hnn a thig no thainig riamh,
Tha 'n uaigh gun sgur 'g an slugadh sios,
Tha aois is òige ruith gu dian,
'S a' tuiteam leis;
Ach c' ait am bheil iad uile triall,
'S i sin a' cheistl
Tha sin am falach air gach siiil,
Ach gliocas siorruidh lUgh nan Did,
'S 'n a laimh-san fagaidh sinn ar cùis,
D' an aithn' ar neart;
Ughdar gach sonais, beath', is iiail,
Ni Esan ceart.
SGITH.
Am bheil thu sgith, mo bhrathair bochd,
Fo t' uallach dhraghail fhein?
Tha 'm bruthach trom 's do shaothair ghoirt
A' lagachadh do cheum ;
Tha 'n dorchadas a' tuiteam ort
'S a' falach ceum do reis,
Is iomadh garbhlach agus slochd,
Mu 'n ruig thu 'n còmhnard rèidh.
170
Mar sheòladair air bhàrr nan stuadh,
'S air iomairt feadh nan tonn,
Na speuran iorghuilleach fo ghruaim,
'S an doinionn air a bonn;
Ach duineil, treun ri am a' chruais,
Ged tha na cuantan trom,
Tha dòchas beò 'g a chumail suas,
'S le buaidh gu'n ruig e fonn.
Cha 'n 'eil a h-aon am measg an t-sluaigh,
Aig nach 'eil uallach fhein,
'S a liuthad mile deòraidh truagh,
Tha 'n sàs fo chuibhreach geur;
Gach inbhe, saibhreas, agus uaill,
Seargaidb iad as gu leir,
A' dearbhadh nach 'eil sonas buan,
Ei shealbhachadh fo 'n ghrein.
Ach cuir do dhòchas anns an Triath,
'S bheir sin duit misneach ùr,
An ceum do dhleasanais a' triall,
'S a reachd dhuit mar reul-iiiil ;
Faodaidh na cathan a bhi dian,
Ach theid iad nil' air chùl;
Thig sith is fois an deigh nan slon,
'S an deigh nan cath an Criin.
171
MADUINN NA SABAID.
Nach aluinn, maiseach, tosdach, ciùin,
Tha ghrian ag eirigh suas;
'S na gathan tlàth tha teachcl bho gnùÌ3
Cur aoidh air tir is cuan !
Dh' fhuadaich i 'n dorchadas air chùl,
Is dhiiisg i mach le buaidh ;
Sin mar a dh' èirich Eigh nan Dùl
Bho chumhachd bàis is uaigh,
Air maduinn chaoimh na Sàbaid naoimh,
Le saorsa bhuan d' a shluagh.
Do 'n neach tha saoithreachadh gu cruaidh,
Fo iomadh cuibhreach sgith,
Tha mhaduinn so gu sèimh ri luaidh
Air teachdaireachd na sith ;
Mar èarlais air an fhois tha shuas
Nach tig gu bràth gu crich,
Am measg nan sluagh a tha bith-bhuan,
Far nach tig bròn g' an claoidh,
An t-Sàbaid chaomh am measg nan naomh,
Nach tig gu eeann a chaoidh.
Tha gniomh do lamh an diugh, a Thriath,
A' taisbeauadh do ruin,
Na nèamhan shuas 's an talamh shios
Ag ardachadh do chliù,
Air son do chaoirahneis shuilbhir, fhial,
'S do mhaitheis do gaeh dùil,
Gun aois, gun chaochladh ort gu sior,
'S bha thu mar sin bho thus;
Bho hnn gu linn bidh òran binn
Air glòir do rioghachd-s' ùr.
172
Co thuigeas òirdhearcas do neirt,
Thug beatha do gach ere,
'S na miltean saoghal tha fo d' reachd
Air feadh a' chruinne-che?
Tha"n gluasad uile fo do smachd,
'S an earbsa riut gu lèir;
'S na cumhachdan a dhealbhadh leat,
Gun tàmh a' cur an cèill
Do chliù mar Eigh os cionn gach ni,
A rinneadh leat gu leir.
Ge mòr do chumhachd, 's àrd do ghlòir,
Eisdidh Tu glaodh nam bochd;
'S ann uait a thig gach neart is treòir,
'S Tu mhaitheas dhuinn ar lochd;
Do làmh a' sgaoileadh maoin do stòir,
'S gach dùil a' feitheamh ort;
Gach tràth Thu 'g ullachadh dhuinn loin,
'S do sliùil gun suain, gun chlos ;
'S bho d' chòmhnuidh shuas tha ghnàth do
chluas
Ei glaodh do shluaigh a bhos.
Tha mhaduinn so 'n a dearbhadh ùr
Dhuinn air do chaoimhneas caomh,
Thft 'n cruinne-ce le iomadh cliù,
A' seinn Duit air gach taobh;
'S an dream a dh' earbas riut an ciiis,
Freagraidh Tu iad gu caoin,
Cha chuir Thu dòchas neach air chill,
'S cha mheall Thu air a h-aon;
'S air bas is uaigh gu 'n toir iad buaidh,
Is gheibh iad duals gu saor.
173
DUTHAICH NAN LAOCH.*
Tha m'inntinn le durachd an diithaich nan
laoch,
Nan coireachan ùdlaidh, is stiican an fhraòich,
Nan cluaineagan cùbhraidh, 's nan srùlagan
caoin,
'S nan cruinneagan cliùiteach a dhùisgeadh mo
ghaol.
'Nuair dh' ^ireas a'ghrian ann an sgiamhachd
a glòir,
A' deàrrsadh mar sheudan air sleibhtean a'
cheò,
Na blàthan fo 'n driùchd air an crùnadh le or,
'S feadh ghleann agus chrann cha bhi ganntar
air ceòl.
'S i dùthaich nan treun leis an eireadh gach
buaidh,
'S nam fiùranach gleusda nach geilleadh 's an
riiaig ;
'Xuair a thairneadh iad geur-lannan beumnach
à truaill,
Bhiodh euchdan is creuchdan 'g an reubadh
roimh 'n cruaidh.
Gu curanta laidir, cha 'n fhàsadh iad trom,
A'sgiiirsadh gach namhaid 's an càbhlach bho
'n fhonn,
'S ge gruamach 's na blair iad mar bhàrcadh
nan tonn,
Bha cairdeas is bàigh ann an nadur nan sonn.
*A translation •will be found further on.
174
Chaidh an àlach a ruagadh gun truas as na
glinn,
'S am fuadach thar chuantan mar uallach gun
bhrigh ;
Ach dearrsaidh am buadhan 's an suairceas 's
gach tlr,
'S an dualchas a fhuair iad cha 'n fhuaraich e
chaoidh.
Ach tillidh na fiurain gu duthaich nan laoch,
Is dùisgidh ar rim dhi as ùr ann an gaol;
Bidh ceatharnaich liithmhor a' tionndadh gach
raoin,
Gun eagal, gun chùram, roimh mhùiseag nam
maor.
'S ri cogadh no tagradh a bhagras ar crùn,
Ma thogar a' bhratach ri caismeachd a' chiùil,
Theid gillean nam breacan mar chleachd iad
bho thus,
Air toiseach nan gaisgeach gun taise 'n an
gniiis.
175
MO LEANNAN.
Mala chaol is beul tana,
Slios mar fhaoileig na mara,
Cuailean cuachach nan dual
Sios mu ghuaillean mo leannain !
'S i mo rùn-sa mhaighdeann chiùin,
Loinneil, chliùiteach, is bhanail,
Bidh mo chridhe leum le sunnd
Del a nunn gu mo leannan.
Mala chaol, &c.
Mar na ròsan glan fo 'n diùùclid,
Finealt', ùrail, gun smalau;
Tha gach àilleachd, mais' is muii'n,
Ann an giiilan mo leannain.
Mala chaol, &c.
Tha i baindidh, caoin, gun ghruaim,
Cuimir, uallach is fallan;
Cha'n 'eil òigh measg an t-sluaigh
A bheir buaidh air mo leannan.
Mala chaol, &c.
Ged a tha mi gann de stòr,
Ni mi seòl dhi air aran,
'S cha'n 'eil duine fo na neòil
A gheibh coir air mo leannan.
Mala chaol, &c.
176
CLANN NAN GAIDHEAL.
Air fonn — " Tim tigh'n fodham eirigh."
Tha tigh'n fodham, fodham, fodham,
Tha tigh'n fodham, fodham, fodham,
Clann nan Gaidheal tha tigh'n fodham,
'S foghaiuteach an euchdan.
Siol nan sonn 's nan curaidhean,
Bha 'n tir an fhraoich a' tuineachadh,
A dhion a chii gu h-urramach
'S nach fhuihngeadh an eucoir.
Tha tigh'n fodham, &c.
An chù 's an ùir sin mealamaid,
'S an t-saors' is daor a cheannaich iad,
'S a chaoidh a' stri gun fhannachadh,
A' leantuiun air an ceum-san.
Tha tigh'n fodham, &c.
Is ged tha 'n àl air tanachadh,
Is muir is tir 'g an dealachadh,
Tha càirdeas blàth 'g an teannachadh
Le carthannas naeh treig iad.
Tha tigh'n fodham, &c.
Cha diobair iad am fearalachd,
No rioghalachd an seanairean,
'S an gaol do thir an aithrichean,
Ged sgaradh iad bho cheile.
Tha tigh'n fodham, &c.
177
Tir chorrach, stùcach, ghleannanach,
Mu 'n trie na feidh 's an langanaich,
'S an ceo a' sniomh mu 'bearraidhean
'Na mheallan geal 's a' chèitein.
Tha tigh'n fodham, &c.
0 ! gu ma buan is maireannach
Bhios cliù nam fiùran chaithreamach,
Is fhad 's bhios grian is gealach ann
Bidii aithris air an euchdan.
Tha tigh'n fodham, &c.
CADAL.
An do threig thu'n nochd mo chluasag,
'S mi 's an t-seòmar fhuar learn fhin?
Thig air sgiathan seimh do shuaimhneis,
'S dùin mo shùil an suain na sith.
Tàlaidh mi gu tir nam bruadar,
Far nach cluinn mi fuaim na stri;
Far nach fhaic mi bròn no buaireas,
'S àmhghairean an t-sluaigh 'g an claoidh.
Treòirich mi gu tir mo shòlais,
'S dachaidh m' òige 'n tir nam beann;
'S anns an taisbeanadh mi 'còmhradh
Eis an òigridh chaoimh a bh' ann.
178
Ann an aisling chiiiin na h-oidhche
Foillsich dhomh mar ann an dealbh,
Làithean sona, subhach, aoibhneach,
Bh' agam leis a' chloinn a dh'fhalbh.
Sinn a' mireag mar a b' àbhaist
Air an ailean fhallan, iir;
'S mu na preasan duilleach blathmhor,
Eòin nan àrd a' seinn duinn ciùil.
Thusa, charaide nan truaghan,
Thiormaicheas bho 'n gruaidh na deòir,
'S tu bheir furtachd bho gach buaireadh,
Agus uallach a bhios oimn.
'Nuair bhios trioblaidean mu'n cuairt duinn
'S na neòil ghruamach os ar cionn,
Mar an long air feadh nan stuadhan,
Air ar luasgadh anns na tuinn,
Thig thu 'n sin mar leigh nam buadhan,
'S bheir thu fuasgladh dhuinn 'm a thràth,
'S cha bhi cuimhu' air stri nan cuantan
Ann ad cliluainibh tairis tlàth.
O 1 na treig an nochd mo chluasag,
'S mi cho tiamhaidh fuar learn fhin,
Thig air sgiathan sèimh do shuaimhneis,
'S dùin mo shùil an suain na sith.
179
THA MO GHEADH AIR AN NIGHINN.
HÒ thà mi, he thà mi,
Ami an gràdh air an nighinn;
Tha mo ghràdh ort, a Mhairi,
'Chruinneag mhàlda chùil bhuidhe.
Ann an tir nam beann arda,
Dh' fhàg mi m' àilleagan cridhe;
Chaoidh cha 'n àich'ainn air each e,
Tha mo ghràdh air an nighinn.
Ho tha mi, &c.
'S e mo run a bhi dlùth dhi,
'N a mo dhùthaich a rithist;
Thall fo sgàil nam preas blathmhor,
'S a bhi mànran ri m' nighinn.
Ho tha mi, &c.
Ged a shiùbhlainn an saoghal,
'S i mo ghaol mo cheann uidhe;
Tha mo smaointean gun chaochladh,
Air an taobh tha mo nighean.
Ho tha mi, &c.
B'e mo shòlas a pòsadh,
'S gur a deònach a bhithinn,
Dol a sheòladh gu m'eòlas,
Dheanamh còrdadh ri m' nighinn.
Ho tha mi, &c.
180
Theid mi nunn mu Fheill-Martuinn
A chur fàilt' air mo nighinn,
'S ma bheir Màiri a làmh dhomh,
Biodh ar cairdean a' bruidhinn.
H6 thà mi, &c.
FAILTE DO'N BHÀED.
Chaidh na roinn so chur ri cheile air son na ciad
àireimh de pliaipeir ùr d'an ainm " Am Bard," a
thòiaich bho chionn ghoirid.
Failt' agus furan do'n " Bhàrd " òg,
A thainig oirnn gu saibhir Ian;
'G ar dùsgadh suas le fuinn is ceòl,
'S 'g ar misneachadh le glòir nan dànl
Gu'n robh do shaoghal sona buan,
Dol air do chuairt do thir nam beann;
A' seasamh cainnt is coir an t-sluaigh,
'S 'g am fiosrachadh le duan is rann!
Gu'n robh do theachdaireachd le buaidh,
Gu torach buan a' fas fo bhlàth;
Mar lòchran laist' air carraig chruaidh,
'G ar seòladh suas gu suaimhneas àrd !
Tuiteadh do theagasg mar an driùchd,
A dh' ùraicheas an t-achadh cruaidh ;
Ag àrach suas gach mais' is muirn,
Mar Ion 's mar spiorad iiiil do'n t-sluaghl
181
Gleus suae do chlàrsach duineil treun,
Air cliii 's air euchdan shiol nan sonn;
'S cluinneadh an t-àl a thig 'n ar dèigh,
Do ghuth air teudan binn nam fonn !
MI-FHIN IS ANNA.
Air fonn — " 'S i ghràin a' ciiailleach."
Bu chuireideach, binn an righinn Anna,
Bu cheanalta, grinn an righinn Anna,
Bu deas air a buinn an righinn Anna,
'Nuair rinn mi 'n ainnir a phòsadh.
An cois a' chruidh-laoigh an glinn a' bharraich,
Le suigeart is aoidh mi-fhin is Anna,
Bha sonas is sith gun dith 'n ar talla.
Gun ni cur smalan no bròn oirnn.
Chuir Freasdal oirnn pàisdean bàigheil, tairis,
A chinnich fo bhlàth gu làidir, fallan,
0 mhonadh gu tràigh 's o thraigh gu baile,
Bu shunndach fearail ar n-òigridh.
Bha Anna gu fial 'g an riaghladh thairis,
Mar aingeal 'g an dion bho lion gach galair,
'G an teagasg le briathran ciallach earail,
Le rian is maise 's an seòladh.
18-2
Chuir trioblaid no dhà an sgail mu'r teallach,
Is bha sinn mar chach an sàs fo 'n eallach,
Ach Anna, mo ghradh, gun smàig, gun talach,
Le sith nam beannachd 'g ar steòrnadh.
Ach chaochail ar n-àl 's tha 'n aite falamh,
'S tha sinne gun stà air sgàth ar calla,
Gun aighear mar bha, gun àgh air thalamh,
Mi-fhin is Anna 'n ar n-ònar.
Gur fadalach, sglth mi-fhin is Anna,
Le mulad is caoidh ar cinn air gealadh,
Ach moladh do'n Ti thug dhuinn gach beann-
achd,
Cha diobair Esan ar còmhnuidh.
AG AMHAEC AIE AIS.
Air tulaich ghuirm ri taobh na tràigh,
Fo sgàile tlàth nan creagan lom ;
Tha m' inntinn mar gu'm biodh i snàmh,
Ag eisdeachd gairich thruim nan tonn,
'S mi cuimhneachadh nam bhadhna thriall,
Mar bhruadar diomhanach nach till,
'S mo chàirdean honmhor, gràdhach, fial,
Tha cnàmh an diomhaireachd na cill.
C6 bheir an sgeula dhuinn air ais?
No 'm bi sin glaiste uainn gu bràth?
Am faic sinn tuilleadh gniiis am mais',
A phaisgeadh ann an glaic a'bhàis?
183
An cluinn sinn tuilleadh cainnt am beòil,
A sheòladh sinn le'n còmhradh glic?
An caidil iad a chaoidh fo'n fhòd.
An dorchadas a' bhròin fo'n lie?
An lean an saoghal so gu bràth,
A' bàrcadh air is dheth an t-sluaigh,
'S 'g an iomairt mar na tuinn air tràigh.
An (line ghearr a bhios an cuairf?
Tha linn an deaghaidh linn gun tàmh,
Mar abhuinn Ian a'ruith do'n chuan,
'S mar lusan maoth a thig fo bhlath,
'S a bhàsaicheas 'n uair thig am fuachd.
Tha caochladh sgriobht' air gnùis gach ni,
'S cha bhuain' an rlgh no 'n duine bochd;
An glòir 's an ionmhais cha toir sith,
'S iad aig a'chrich gun bhrigh gun toirt.
Ach tha ar dùil ri tir as feàrr,
Far am bheil fois do'n ànrach sgith;
Far nach bi dealachadh gu brath,
'S far nach tig bròn no plàigh g' ar claoidh.
Ach fàgaidh sinn e aig an Triath,
Am breitheamh ceart nach fiar a' choir,
Thug dhuinn ar tùs, 's dha 'n aithn' ar crloch,
'S a bhios gu suthainn siorruidh beò.
184
JOHN STUAET BLACKIE.
An d' fhàg thu sinn, a laoich nam buadh?
Cha chluinn sinn tuilleadh fuaim do bheòil,
Cha'n fhaic sinn tuilleadh t' aghaidh shuairc,
Mar ghrian gun ghruaim am measg an t-slòigh !
Ghearradh a' chraobh bu torach blàth,
'S a dh' araich iomadh meanglan òg,
Bu taitneach leam a bhi fo 'sgàil,
'S mo chail a' faotainn brigh a loin.
A Ghaidhlig aosd' as binne guth,
Cuir ort an diugh do chulaidh bhròin;
'S t' fhear-tagraidh treun bu mhaiseach cruth,
Gun cheòl gun chruit gu balbh fo'n fhòdl
Sheas e gu duineil thu mar sgiath,
Le chainnt 's le ghniomh a' dion do chliù,
'S do Chathair shuidhich e gu fial,
Nach leig do ghlòir an cian-s' air chùl.
A ghlinn 's a bheanntan tir mo ghràidh,
Tha 'n ceo air tàmh umaibh fo sprochd ;
Cha 'n fhaic sibh tuilleadh sùil a' bhàird
A'deàrrsadh oirbh bho àird' nan cnoc!
Cha chluinn sibh tuilleadh fuinn a chiiiil,
A' seinn gu sunndach feadh nan glac;
Bu trie e cuartachadh bhur stiic,
'S ag hrdachadh bhur cliù le tlachd.
185
A chlann mo dhuthcha is mo shluaigh,
Tha latha gruamach oirmi air teachd,
Tha 'n gaisgeach treun fo ghlais na h-uaigh,
A sheasadh leinn ri uair a'ghleachd!
Sàr Albannach gun cheilg gun fhoill,
Bu mhiiirneach e mu 'cloinn 's mu 'cliù,
'S bidh cuimhn' is ainm an laoich le loinn,
Mar dhaoimean lainnireach 'n a crùn.
Gach buaidh tha uasal, maiseach, àrd,
Le eòlas laidir agus glic,
Bha sin le irisleachd is gràdh,
Mar theaghlach blàth a' tàmh fo chrios.
Gach solas do t' anam, a thriath,
Ruith thu gu sgiamhach, glan do reis,
Bu chliiiiteach, taitneach, riamh do thriall,
'S tha sinne cianail as do dheigh !
FEILL A' CHOMUINN GHAIDHEALAICH.
Tha na brataiehean 'g an sgaoileadh
Kis na gaothan air na sleibhtean,
Gu bhi dearbhadh feadh an t- saoghail
Nach do chaochail siol nan treun-fhear.
Gu'm bheil spiorad glan an sinnsear,
Nach gabh striochdadh leis an eucoir,
Gu bhi taisbeanadh an dilseachd
Eis na suinn a dhearbh an euchdau.
186
Sèid an dùdach suas a dhùsgadh
As a dùsal Tlr nam beanntan;
Biodh a guth mar dhealan siùbhlach
A' cur sùrd aìr sluagh nan gleanntan.
Glaodh a mach, is sgaoil an sgeula
Gu 'm bheil Fèill nan Gàidheal dlùth oirnn
Biodh na pìoban air an gleusadh
'S caithream èibhneis anns gach lìichairt.
Bho 'n tha Fiughalaich na rìoghachd
An co-bhoinn air taobh na Gàidhlig,
Theid a h-altrum suas gu rìomhaoh
'S cò ni dì-meas air ar cànain?
Bidh guth binn nau dàn 's nan òran,
Aig ar n-òigridh mar a b' àbhaist;
'S clann nan Gàidheal mar bu chòir dhaibh
Coanadh glòir do Thìr nan àrd-bheann!
MHUINXTIR A' GHLINNE SO.
(MoRT Ghlinne Comhakn.)
Mhuinntir a' ghlinne so,
Ghlinne so, ghlinne so,
Mhuinntir a' ghlinne so,
'S mitliich dhuihh èirighl
187
Einn iad bhur mealladh,
Bhur mealladh, bhur mealladh,
Gu'n d'rinn iad bhur mealladh
Le geallanna breugach.
'S mithich dhuibh gluasad,
'S na tighean 'n an luaithre.
'S bhur companaich shuairce.
'N an suain as nach eirich.
'N an luidh' air an ùrlar,
Gun aighear, gun sùgradh :
'S an fhuil a bha muirneach
Gu siùbhlach o'n creuchdan.
Tha osag nam fuar bheann,
Ei aghaidh nan cruachan,
A' caoidh nam fear uasal
A bhuaileadh le eucoir.
Craobh mhullaich Chloinn-Dòmhnuill,
Chaidh a gearradh le fòirneart ;
'S a meanganan òga
Gun treòir air an reubadh.
Le tùirse no tuireadh,
Cha duisgear iad tuilleadh,
Gu'n crionar an cruinne,
Cha'n urrainn iad eirigh.
Gu'n teirig na beanntan,
Bidh cuimhn' air a'ghleann 30,
'S air toradh a' ghamhlais,
Is feall an luchd reubainn.
188
AM FEASGAE.
Tha ghrian a' sgaoileadh fiamh a glòir,
Mar bhrat de 'n or air bhàrr nam beann;
'S an dubhar seimh a' snamh mar cheò,
A' còmhdach còmhnaird rèidh nan gleann.
Tha fuaim nan allt mar chòisir chiùil,
Le 'n crònan ciùin a' ruith gu tràigh;
A' sgaoileadh deatach shèimh mar dhriùchd
Tha 'g ùrachadh nam miltean blath.
Tha eòin nan speur le 'n eeilear binn,
A' tional cruinn fo sgail nan craobh ;
Mar iobairt neo-chioutaich na sith,
Tha laoidh am beòil gun ghò gun ghaoid.
Tha neòil an anmoich oirnn mu'n cuairt,
A'falach uainn an t-soluis àigh ;
Sguiridh a nis ar saothair chruaidh,
Le sùil ri suaimhneas agus tàmh.
Mar sin tha beath' an duine triall,
Bho'n dh' eireas grian air 'òige bhos;
Gus an tig fheasgar aosmhor liath,
Bho shaothair dhian cha'n fhaigh e cIob.
An neach as fhaid'tha beò de 'n t-shiagh,
Cha'n 'eil 'n a chuairt ach bruadar geàrr,
Seargaidh a bhlàth 's a' gheamhradh fhuar,
'S cha till a shnuadh air ais gu brath.
189
0! Thusa dhealbh an cruinne-cè,
'S arm duit is lèir ar cridhe steach,
'S ann duit is aithne crioch ar rèis,
Thoir dhuinn gu 'n gèill sirm dha do reachd.
Thoir Thusa dhuinn an dòchas beò,
Thoir uainn na sgleòthan faoin nach seaa ;
'S 'nuair thèid ar gairm leat thun a' mhòid,
Gu'm hi ar lòchrain againn deas.
TRANSLATIONS.
TRANSLATIONS.
MY BONNIE NATIVE GLEN.*
(Translated hy " Fionn.")
When the simmer bricht returnin',
Decks each grove and buddin' tree;
When the birds amang the branches
Are a' pipin' loud and free;
An' the bairnies fu' o' glee
Pu' the roses in the den,
O ! 'twere dear delight tae wander
In my bonnie native glen.
In my bonnie native glen,
In my bonnie native glen,
O ! 'twere dear delight tae wander
In my bonnie native glen.
At the early peep o' mornin'
When the grass was wat wi' dew,
Amang the woods o' hazel
Gaily sang the shy cuckoo;
An' the calves, clean daft wi' joy,
Gae'd a' friskin' roun' the pen —
Now we've nae sic scenes o' gladness
In my bonnie native glen.
* For the original, see page 1.
194
When the lasses gae'd a-fauldin',
Aft I joined the merry thrang;
In then- hands their milkin' cogies
An' frae ilka voice a sang;
While the echoes sweet an' clear
Wad gi'e answer frae the ben —
But we hear nae mair their liltin'
In my bonnie native glen.
In the gloomy winter e'enin's
Eoun' the ingle gather'd a',
An' wi' music, mirth, an' dancin'
There we wiled the hours awa';
Or the auld folks aiblins tauld
O' the brave an' mighty men,
That wete ance the pride an' glory
0' my bonnie native glen.
There was routh o* sport an' pleasure
Tae keep a' the young in glee ;
For the loch, the moss, the muirlan'
Then tae a' alike were free;
Now the bailiff's keepin' ward
On each streamlet, creek, an' fen;
An* ye daurna fish a burnie
In my bonnie native glen.
Now the dwellin's are in ruins,
Where ance lived a gallant clan;
Their's was aye the frien'ly welcome,
An' their's aye the open han';
195
Aft the needy an' the puir
Found a place at their fire-en' ;
Now, alas! there's nane tae greet them
In my bonnie native glen.
Like mist upon the mountains
Our youthfu' days did glide;
Now our kin an' auld acquaintance
Are scattered far and wide ;
An' some mair are sleepin' soun'
'Neath the shadow o' the ben,
That were ance baith leal an' hearty
In my bonnie native glen.
But fare ye weel each fountain,
Each dell an' grassy brae,
Where aft the kye I herded
In boyhood's happy day;
When Life's gloamin' settles down,
An' my race is at an en',
'Tis my wish that Death should find ma
In my bonnie native glen.
196
THE MAID OF BALLYCHRO. ♦
(Translated by Mr D. Uackay, Ledaig.)
OxE day I roamed among the heights
Where crag on crag is piled,
Where antler'd herds dehght to dwell
'Mong gorges lone and wild:
A hoary mist fell on my path,
Night's shades were falling low,
When like a star shone on my way
The Maid of Ballychro.
In accents sweet she calmed my fears,
And kindly bade me stay
Until the sun with kindly beam
Should chase the clouds away;
A couch of heather, soft and dry,
She would for me prepare.
And to my wants and comforts all
Attend with willing care.
There's many dewy rosebuds red
Ne'er praised by human tongue,
There's many a beauteous maiden bright
That minstrel ne'er has sung;
But never did the dewdrop rest
On rose so sweet and rare,
Nor Beauty grace a court or hall
Like Mary young and fair.
*For the original, see page 16.
197
Though I might wed a lady fair
With coffers filled with gold —
That riches bring but cross and care
'S a tale that oft was told —
I'd rather list the cuckoo's voice
As through the glen I'd go
Among the kine, along with thee.
Fair Maid of Ballychro.
And when so light at dewy morn
She treads the heather-bell,
And tunes her joyous matin lay
Down in the hazel dell ;
The birds that carol to their brood
Upon each leafy bough
In silence listen to thy lay,
Fair Maid of Ballychro.
Her eye, so beaming soft and mild,
Bespeaks a mind that's pure,
Her graceful form and bounding step
A healthy frame ensure;
Sweet beauty, modesty, and love,
Enrobe her white as snow —
A lily by the fountain thou.
Fair Maid of Ballychro.
May richest blessings crown her life
In gladness as of yore —
Her lovely face and image bright
Shall haunt me evermore ;
My mem'ry shall with fondness dwell.
Till death shall lay me low,
On her who first inspired my lay,
Fair Maid of Ballychro.
198
MY NATIVE HIGHLAND HOME.*
[Translated by Duncan Livingstone, Ohio,
U.S.A.]
Though distant from her rugged shores,
Still memory fondly turns,
To Scotia's bonnie heathery hills,
Her corries, lochs, and burns ;
For ne'er shall I forget, though far
'Neath foreign skies I roam.
Till death's dark hand doth o'er me wave,
My native Highland home.
Aye, ne'er till death shall I forget
My comrades kind and leal,
Those martial forms that feared no foe,
With hearts as true as steel;
And never shall this heart forsake,
While life my bosom thrills.
For verdant plains 'neath tropic skies,
The grand auld heathery hills.
The land of corries, bens and glens,
The land of scrag and scaur.
Whose sons unstained her banner bore
On every field of war ;
The stern and rugged mountain land
Against whose frowning shore
The ocean billows ceaseless break
With deep and sullen roar.
* For the original, see page 92.
199
Though to my lot kind fortune's Bmile
Her rarest favours bring,
Yet still unto thy heathery hills
This bosom aye will cling;
For ne'er shall I find hearts as warm,
Though distant far I roam,
As gathered round thy old hearthstone,
My own loved Highland home.
0 once wi' lilt on dewy morn
The craigs and corries rang,
While through the glens when gloamin' fell
Sweet rose and milkmaid's sang;
And blythe on ilka brae was seen
In martial garb of eld.
The race whose steel against ilk foe
Their rugged mountains held.
Now all are exiled from the land,
And cold in ruins lie
The hearths that glowed for kith and kin
In kindly days gone by;
Yet ne'er shall I forget, though far
'Neath foreign skies I roam.
Till death's dark hand doth o'er me wave,
My native Highland home.
200
THE DEUXKAED'S HOME.*
(Translated by tiie late Mr F. Macnaughton.)
Upon a cold, dark winter night,
As I came up the street,
With hail-stones, driven by northern wind,
Fast falling round my feet,
A puny boy, with eyes in tears,
And features thin and wan.
Came, wringing both his little hands.
And wailing as he ran.
His home-made garb was scant and thin,
His bones the shreds came through;
While through each rent the frosty wind
With chilling keenness blew.
" My little boy," I kindly said,
" Why hast thou hither come.
When every creature in the land
Finds shelter in its home? "
" OchI " in calm words to me, he said,
His eyes suffused with tears,
" My father up in yonder inn
Is drunk among his peers;
My wretched mother dying lies,
With baby at her breast —
In death, I fear, ere morning comes,
That she will be at rest."
* For the origiual, see page o'J.
201
I with him then retraced my steps,
To find if it were so;
For the wise Preacher has advised
To seek the house of woe —
If done in earnest, and for peace,
The smallest gracious thing
Shall never unrewarded go
By Heaven's glorious King.
When we came to the naked home
There was no sound of joy,
But from each pining feeble breast
The plaint and heavy sigh;
The wife was lying on the floor.
Stretch 'd on a thin cold board;
While eight or nine young children by
For sustenance implored.
What mother but would sickly pine
To hear their famish 'd cry,
And see the infant of her breast
Unwarm'd, unnourish'd lie,
While he who should be their support,
O'er-ruling them in love.
But scared them with his angry voice,
Whose ways their death would prove?
Though every wild beast of the fields
Provides its young with food,
And every bird that cleaves the air
Sustains its callow brood;
The drunkard, destitute of sense.
Indulging a wild crave.
Cares not for children, nor for kin:
To appetite a slave.
202
But there are many in our land,
Who bring their race to need,
Instead of rearing them with care,
Despoiling them through greed;
Depriving them of food and clothes,
Wherein their pride should take.
Thus leaving them inert and weak
The drouth for drink to slake.
And many a modest, gentle maid, ">
Famed for her virtues rare.
Brought up in comfort and in love
Beneath her parents' care,
Has taken to a wasteful sot.
Coarse, cruel, and unwise;
Who always wretched made her life.
And closed in death her eyes.
As I stood pondering on the ills
Which drunkenness records.
The wretched father blustering came,
And wrathful were his words;
Staggering, falling on each side,
A thrall by drink o'erpower'd.
Fierce-swearing at his little ones.
Who at his presence cowered ;
And fiercely swearing at his wife.
Demanding light and fare,
And threat 'ning vengeance on her head
For things that were not there;
But though her frame was very weak,
And though her end was near,
Her eye in pity on him dwelt,
While moved her lips in prayer.
203
Hoping his courses would be changed
By the all-Good and Wise
Ere comes the Judge with angry frown,
Ere close in death his eyes,
She left him and her children calm
With Him the orphan's stay,
And closed her eyes in lasting sleep
Till the Eternal Day.
THE LAMENT OF THE AGED GAEL.*
(Translated hy " Fionn.")
The darkness descends
From the wings of the night,
And the mist is encircling
The steep mountain height;
The friends of my childhood
Have fx-om me been torn;
Alone in this valley
They've left me to mourn.
The birds 'mong the branches
Are singing their lay,
And leaping with joy
'Mong the sweet budding spray;
Their offspring around them
Are happy and gay,
But mine have, by death,
All been taken away !
* For the original, see page 69.
204
My brow now is furrow 'd
And shaded with gloom,
For my help-mate once cheerful
Is laid in the tomb ;
And three little children,
Our joy and reward.
Now sleep in the churchyard
Beneath the green sward.
When winter, stern tyrant.
Makes all things look bare
To a kindlier climate
The songsters repair;
Returning when Summer
Decks valley and lea —
No seasons can e'er bring
My friends back to me !
The homes of our fathers
Are bleak and decayed,
And cold is the hearth
Where in childhood we played ;
Where the hungry was fed
And the weary found rest,
The fox has his lair.
And the owl has her nest.
No herd-boy's shrill whistle
Is heard in the vale.
No milk-maid at gloaming
Hies out with her pail,
Where oft I have heard
Her sweet song to the fold —
Her rich golden ringlets
How fair to behold!
205
The chanter is silent,
Xo harper is found,
To waken the echoes
From slumbers profound;
The lads once so buoyant
In innocent mirth,
Oppression has reft
From the land of their birth.
Success to the living
And peace to the dead.
The gloaming of life
Now encircles my head;
In the grave I'll soon rest
With the friends gone before,
Where sorrow and pain
Shall oppress me no more.
WILL YE GANG MY LASSIE BE AW?*
[Translated by Duncan Livingstone, Ohio,
U.S.A.]
Chorus — And will ye gang my lassie braw.
And will ye gang my lassie braw.
And will ye gang my lassie braw,
To the land of bens and heroes?
For 'neath the sparkling dewdrops there
The heather bloom and flowerlets fair
With fragrance scent the mountain air.
In the land of bens and heroes.
* For the original, see page 54.
206
There we will blythely wander through
The glen where light my footsteps flew
Ere yet my heart a sorrow knew,
In the land of bens and heroes.
We there will see when bursts the storm,
The clouds in wild majestic swarm
Sweep o'er the mountain's towering form,
In the land of bens and heroes.
For there in every mountain glen,
Dwell bonnie lassies, neat and clean,
With hearts both pure and leal I ween,
In the land of bens and heroes.
For there each face in welcome warm,
Of lassie fair and manly form,
Bright glows with friendship's subtle charm.
In the land of bens and heroes.
The land of those who know no fear.
Who never faced on field the rear,
And glory's hand will deck fore'er.
The land of bens and heroes.
For though exiled 'neath every sky,
There ne'er within our breasts will die
That love for thee, no gold can buy,
Proud land of bens and heroes.
Then blythely let us seek the strand,
Where every glen and mountain grand
Is richly decked with summer's wand —
The land of bens and heroes.
20'
WHERE I WAS YESTREEN.*
(Translated bij the late Mrs. Mary Mackellar.)
Nane can tell in a' the warl'
Where I was yestreen;
Nane was near but Mary Allan,
Where I was yestreen;
Dear the vows gat frae my lassie
'Neath the birken screen,
In the glen sae fresh an' grassy,
Where I was yestreen.
Sweet the wild birds sang their carols
Where I was yestreen,
Dancin' on the boughs sae happy.
Where I was yestreen;
Honey dew like incense drappin'
Frae each leaf sae green;
An' nae city dust tae darken
Where I was yestreen.
What cared we for moonbeams gowden
Where I was yestreen?
Wavin' boughs were bendin' owre U3
Where I was yestreen ;
'Mang the daisies white an* bonnie
Wi' my fairy queen.
Swift the hours flew licht an' happy
Where I was yestreen.
*For the original, see page 77.
208
What cared we for worldly treasure
Where I was yestreen?
Gowd nor Ian' could e'er gi'e pleasure.
Where I was yestreen.
Xe'er for ony royal palace
Deck'd in silken sheen,
Would I leave the grove sae rashy
Where I was yestreen.
Whilst I live my heart will linger
Where I was yestreen;
Wi' tB"e maid sae kind and tender,
Where I was yestreen ;
Till I'm laid in death's cold fetters,
Nought can change, I ween,
All I vow'd to Mary Allan
Where I was vestreen.
THE LAND OF THE BE AVE.*
(Translated by " Fionn.")
My thoughts ever seek to the land of the brave,
Where the cataracts foam and the heather-
blooms wave,
Where meadows are fragrant and crystal
streams flow.
And comely young maidens my heart set a-
glow.
*For the original, see page 173.
209
The sun in its glory enlivens the morn,
And jewels the mist which the mountains
adorn,
It streams on the flowers bedecking the plain,
And awakens the woodlands with music's
sweet strain.
The land that gave birth to the gallant and
true,
The home of the brave that defeat never knew ;
When the sword they unsheathed in stern
battle's array,
The wounded were many at close of the fray.
'Twas their 's not to blench when the foe was
at hand ;
Unflagging they pressed him by sea or by land,
Yet, though in the onset untamed as the wave,
Full tender and true were the hearts of the
brave.
Their sons have been driven from house and
from home.
And forced o'er the ocean in exile to roam;
But their prowess shines ever as clear as the
day-
Like the fame of their fathers, 'twill never
decay.
But they yet shall return to their dear father-
land.
And we'll w^elcome, as brothers, that long
exiled band,
o
210
To people the hamlet, the valley and glen,
Nor landlord nor bailiff disturb them again.
If foes shout defiance or ravage our shore,
We'll loyally muster and fight as of yore;
The lads with the tartan still leading the van,
Shall show deeds of valour as Highlanders can.
THE FICKLE MAIDEN.*
(Translated hy " Fionn.")
Health be to the lassie
In yon village near,
She gave me a promise.
But 'twas not sincere;
When I left her presence,
Though she seemed so coy.
She went off, the vixen,
With the young Rob Roy.
I got all things ready
And was full of glee,
Then invited people
To our marriage spree;
They all met together
Pleasure to enjoy.
But dispersed with cursings
On the young Rob Roy.
*For the original, see page 75.
211
Say the village gossips —
And they seem so cool,
' ' Where is now your sweetheart ?
O, you silly fool I
If thou had'st been plucky
And no simple toy,
Thou would 'st ne'er have let her
With the young Eob Eoy."
If I'm spared till Monday
Hotly I'll pursue,
Till I find some traces
Of that heartless two.
Then my sturdy shinty
I will soon employ
To improve the visage
Of the young Rob Roy.
Tester night when watching
In the farmer's yard,
Though I lay till morning
Small was my reward.
Then I cursed the villain
That did me annoy.
And I vowed I'd "give it "
To the young Rob Roy.
Once I thought I saw him
At the dawn of day,
Lurking in the shelter
Of the stacks of hay.
Down came my shillelah
His right eye to close —
'Twas MacKenzie's filly
I hit on the nose.
212
If I find that fellow
On this side the grave,
I'll give him a thrashing —
Nothing can him save ;
Here alone I'm tossing,
Scanty is my joy,
While my fickle maiden
Sleeps with young Rob Roy.
TO JOHN CAMPBELL, LEDAIG.*
(Translated by " Fionn.")
A THOUSAND welcomes, heather sprig,
From high lands dear to me,
That land which nurtured heroes trig —
Though scattered now they be.
My country's hue adorns thy brow;
Both heat and cold thou 'It ward;
But this endears thee most, I trow —
I got thee from the bard.
Thou daisy meek, of modest mien,
Still wet with dewy spray.
Much I regret that thou hast been
Torn from thy comrades gay;
*For the original, see page 127,
213
I fear that thou wilt droop and die
Despite my fond regard;
But I will tend thee well, for why —
I got thee from the bard.
And thou, sweet primrose, young and fair,
Oft plucked with boyish glee
In bygone days, when free from care
I roamed the grassy lea.
I'm proud indeed to see thy face,
Fresh from thy native sward,
Just after leaving the embrace
Of my dear friend the bard.
In early youth you three have left
That land you loved so well,
And of those comrades were bereft
That shailed in yonder dell ;
Your mournful lot has just been mine,
But we must yield to fate.
To dream of happy days langsyne
Will not improve our state.
May every flower of fairest hue
Adorn green Ledaig's braes,
All sparkling in the morning dew.
Fit feast for bardic gaze ;
May smiling vale and laughing rill
The poet's soul inspire,
And like sweet music move his will
Afresh to tune the lyre.
214
HAIL TO THE ISLE OF SKYE.*
(Translated by Mr Neil Rosa.)
0 HAIL to thy summits,
The stag's verdant dwelling,
Thy dells that are buried
In desolate gloom 1
The rigours of winter
Thy passes do enter;
And groves by the tempest
Are stripped of their bloom.
1 see the high Coolin,
A lion so sullen;
His head is enveloped,
And bearded with snow ;
His cheeks are deep furrowed
By thundering torrents
That sweep in their hurry
To meadows below.
Majestic and proudly
Thy cliSs do surround thee;
Afar till enshrouded
In clouds they expand ;
Their base curbing boldly
The waves of the ocean,
In dreadful commotion
That roar on thy sand.
• For the original, see page 22.
215
0 where are the gallanfs
That lived in thy valleys,
'Mong mist-crowned summits
Who travels enjoyed?
The chase was their custom.
Where glittering musket,
And hounds unexhausted
By haste, they employed.
The warriors undaunted,
Whom terror of conflict
Or sound of the trumpet
Has never dismayed;
Their children inherit
The fame of their merit,
When waving their banners,
They valour displayed.
But the chambers are cheerless
Where once dwelt the fearless;
To homes dark and dreary
The heroes went down.
And the breeze in its moaning,
In sighs and in mourning
To hills bleak and lonely
Unfold their renown.
O where are the pleasures
In childhood I treasured.
When roses I gathered
In hollow and glade?
216
]sly early companions
Are widely dissevered,
And lost is the honey,
The blossoms decayed.
My heart prizes proudly
Thy glens and thy mountains
The mist that is crowning
The brow of each hill —
Thy broad fertile meadows
And steep rugged headlands,
The hind's liquid treasure —
The murmuring rill.
May thy name never perish,
Thy sons ever flourish,
Till moulder the mountains
And clouds shall be rolled 1
While rocks do not quiver
At raging of billows
The dear " Misty Island "
I highly will hold.
217
MY ISLAY LASSIE.*
(Translated by Mr M. Macfarlane.)
OcHONE a ree ! but life is drearie O,
Awa' frae Islay, where wons my dearie 0,
Wha's winnin' smile and banter cheerie O,
Wad rout the fears that mak' me eerie 0.
Thou charmin' isle o' slopes sae grassie O,
Thou bonnie hame o' a bonnie lassie 0,
My dreams are a' 'bout thee and Nancie 0,
The land and lass that took my fancy O.
Altho' Dunedin's streets are pleasin' O,
And hunners there in jewels bleezin' O,
Like stars, a glitter roun' them castin' 0,
Their bloom and beauty are na lastin' 0.
Give me my couthie, kindly woman 0,
Wha's e'e is clear, wha's cheek is bloomin' 0;
Altho' her riches are but scanty 0,
Her nature's wealth it mak's me vauntie O.
When winter's gane I'll owre the ocean 0,
And tell her o' my heart's devotion 0,
For life is drear, and sair I wearie 0,
To be in Islay, where wons my dearie O.
' For the original, see page 119.
218
SHALL GAELIC DIE?*
Adhering fast to this belief
There many are to-day —
That soon the ancient Gaelic tongue
Will languish and decay;
Her lease of years, they say, is run,
She'll raise her head no more;
Despite what Blackie's skill has done,
Her term of life is o'er.
The sons of warriors are despised
Their fields are ploughed no more;
On every hill are sheep and deer,
Where heroes dwelt before.
The soil has now another race
That rises in their room,
That TOWS and constantly desires
To seal the Gaelic's doom.
Shall strangers then our country's lore
Efface from every page?
And shall the alien still our tongue
By his obtruding rage?
Our language ancient, sweet, renowned,
So fit in field and hall,
Supine and slow shall we be found
While foemen seek her fall?
* For the original, see page 13.
219
Wake up, 0 Gaelic, raise thy voice,
Put doubts and fear away:
Ten thousand stalwart friends are thine
To shield thee in the fray.
As long as glides the murmuring brook
And beats on shore the wave,
They'll not consent by word or look
To lay thee in the grave.
The tongue that sings of Fingal's race,
Their bravery in war
Their deeds are yet illustrious
And stir their sons afar.
The lions of unspotted fame,
Untamable in fight —
To hill and glen the gentle gale
Relates their dauntless might.
In east or west there is no clime
Nor island in the main
Where of the Celts there are not those
Who wealth and glory gain,
And cherish still with loving zeal
The stories, songs, and lays.
Their ancestors had framed so well
In land of bens and bavs.
But time will glide with rapid pace
Till joyful we behold.
Our tongue receive an honoured place,
In Chair of lofty mould.
220
Difiusing wisdom, sense, and skill,
From treasures rich and rare;
Her health and power proclaiming still
No sign of death is there.
Victorious then she'll raise her head
With a triumphant peal.
Her ancient chords she will attune
With heart both full and leal.
Till grove and stream shall welcome give,
And fill the echoing glen, —
The gentle wind upon the hills
Shall bear her song again.
But well betide the galant men
Who still stand by her side;
Who nurtured were in heather-land
Whose sons are far and wide ;
Though scattered they on many a shore,
Though changed their state and sky.
Decay will not their annals hoar,
The Gaelic shall not die.
SGIALACHDAN.
SGIALACHDAN.
GILLEASBUIG AOTROM.
Bho chionn tri-fichead no ceithir-fichead
bliadhn' air ais, mu 'n robh Tighean-bhochd air
an togail feadh na Gaidhealtachd, cha robh
cearn no baile de 'n dùthaich anns nach robh
neach eigin a chòmhnuidh a bha dol fo 'n ainm
" amadan." Bha na h-amadain sin de
chaochladh gnè. Cuid diubh faoin, neo-
chiontach, gun cheilg, mar an leanabh beag.
Cuid eile dhiubh borb, seòlta, garg, crosda;
agus mar a thachair do gach cearn eile de 'a
dùthaich, bha chuid fhèin aig Eilean-a'-cheò
dhiubh.
Ach am measg amadan an Eilein ah- fad,
dleasaidh " Gilleasbuig Aotrom " an t-ionad
as àirde. Bheireadh amadain eile an Eilein
an t-àite sin da, agus theireadh Gilleasbuig
fhein gu 'n robh Ian choir aig' air.
Bha dèigh mhòr aig Gilleasbuig air a bhi
'n cuideachd nan uaislean, agus bha dèigh
mhòr aig na h-uaislean air a bhi 'n comunn
Ghilleasbuig. Cha robh cuirm no fleadh,
feill no banais, a b' fhiach ainmeachadh, a
thachradh eadar da cheann an Eilein, nach
feumadh Gilleasbuig a bhi 'n sin.
224
Air feasgar latha feille ann am Port-rlgh,
bha dinneir mhòr aig uaislean an Eilein ann
an àrd thigh-òsda a' bhaile. Bha 'n latha
fuar, fliuch, agus bha mòran de dhaoine bochd
mu 'n dorus nach faigheadh a stigh, ach
'nuair a thainig Gilleasbuig rinn e rathad dha
fhein, gus an d' rainig e an seòmar anna an
robh na h-uaislean cruinn. Chuir iad uile
fàilte chridheil, chàirdeil air Gilleasbuig.
"Co as a thainig thu mar so, 'lUeasbuig? "
arsa Fear-a'-Choire, " Mata, le bhur cead,
a dhaoine uaisle," arsa Gilleasbuig, " thainig
mi a Ifrinn." " Ubh ubh, 'Illeasbuig," arsa
Fear-a'-Choire, " 's làidir a' chainnt sin.
Agus de mar a tha gnothaichean a' dol air an
aghaidh 's an ionad sin?" "Tha," arsa
Gilleasbuig, " Fhir-a'-Choire, gle choltach ris
mar a tha gnothaichean a' dol air an aghaidh
ann an so fein — na daoine saibhir 'g an
gabhail a steach, 's na daoine bochda 'g an
cumail a muigh."
Thachair Fear-a'-Choire agus Gilleasbuig
ri cheile air la àraidh — Gilleasbuig agus
cnaimh mòr feòla aige 'g a chriomadh, agus
e 'n deigh a dheanamh gu maith lom. " Cha
chreid mi nach 'eil thu sgith de 'n chnaimh
sin a nis, 'Illeasbuig," arsa Fear-a'-Choire,
" bu choir dhuit a thoirt do'n chiad chù a
thachras riut." " So dhuit e, mata." arsa
Gilleasbuig, " tha mi creidsinn nach tachair
CÙ cho mòr riut fhein rium car latha no
dha."
Mu 'n am 's an robh Gilleasbuig a làthair
thainig ministir eadar a bhi Gallda 's
226
Gàidhealach, ris an abradh iad " Maighstir
Sutar," do Sglr Dhiùirinnis. 'S e làn-
sgoilear a bha 'n Sutar, foghlumaichte ann
an iomadh cànain, ach duine aig nach robh
ach fior dhroch Ghàidhlig. Agus na bu mhiosa
na sin, tha e coltach gu'n robh Sutar tuilleadh
is dèidheil air a bhi 'n comunn Mhic-na-
bracha ; agus ged a bha Gilleasbuig mar a
bha e, bha e faicinn nach robh caithe-
beatha Shutair a' co-fhreagradh ris an
dreuchd chudthromach a ghabh e os
laimh. Ach ciod air bith aobhar bho 'n
do thachair e, fhuair Gilleasbuig Ian cheannas
air Sutar. Bha eagal anma aig Sutar
roimh Ghilleasbuig. Cha robh ni dh'iarradh
e air Sutar nach faigheadh e. Ach
feumaidh sinn aideachadh nach robh Gilleas-
buig coir ach anabharrach mi-thaingeil ri
aghaidh gach caoimhneis agus deagh-ghean
a bha Sutar a' nochdadh dha. Chàineadh e
Sutar gu bhrògan, agus 'nuair a bhiodh e sgith
dheth air gach dòigh eile dh' èireadh e air le
bàrdachd. Ann an aon de na rannan sin tha
Gilleasbuig a' toirt duinn cunntas air urnuigh
Shutair : —
" 'Nuair a theid thu do 'n chùbaid
Ni thu urnuigh bhios gleusda,
Bidh cuid di 'na Gàidhlig,
Is pàirt di 'na Beurla;
Bidh cuid di 'na h-Eabhra,
'Na Fraingis, 's 'na Greigis,
'S a' chuid nach tuig each dhi,
Bheir e gair' air Fear Gheusdo."
Eadar da-uair-dheug agus uair 's a' mhaduinn,
air oidhche ghruamach gheamhraidh, agus
226
Sutar gu socair blath 'na leabaidh, chual e
bualadh trom, làidir aig an doriis. Dh' eirich
Sutar, chuir e cheann a mach air uinneig an
t-seòmair agus dh' eigh e, "Co tha 'n sud? "
Fhreagair Gilleasbuig gu'n robh esan.
" Thusa," area Sutar, " ciod e tha dhith ort
mu'n am so dh' oidhche?" " Ciod e, " arsa
Gilleasbuig, " a bhiodh a dhith air neacli sam
bith mu'n trath so dh' oidhche ach suipeir
mhaith, agus leaba mhaith 'na dèigh."
Bha fios aig Sutar nach robh maith cur an
aghaidh Ghilleasbuig, agus ged bu leisg leis
e, b' eudar dha eirigh 's Gilleasbuig a leigeadh
a stigh." " A nis," arsa Sutar, (an deigh
do Ghilleasbuig a shuipeir a ghabhail), " theid
thu mach agus caidlidh tu gu maduinn air
lobhta an stàbuill. Tha leaba bhlàth ghlan
anu, agus bidh tu gle cheart gu latha."
" Mata," arsa Gilleasbuig, " cha 'n fhaca
mise riamh 'nuair a thigeadh caraid a dh*
amharc air duin'-uasal, nach rachadh e agus
nach sealladh e a shecrr.ar-leapa dha, agus mar
sin thig thusa mach agus seall dhomhsa an
t-aite 's am bheil mi gu luidhe." Cha robh
aig Sutar coir ach falbh a mach le Gilleasbuig.
Thachair gu'n robh dorus an stabuill glaiste,
ach fhuair na fir fàradh faisg air laimh,
agus chaidh sud a shocrachadh ris an uinneig.
*' Suas," arsa Gilleasbuig ri Sutar, " bidh
mis' as do dheigh." Ach 'nuair a fhuair
Gilleasbuig Sutar as an t-sealladh a stigh air an
uinneig, thog e nm fàradh air a ghualainn
ngus dh' fhalbh e, agus e aig an am cheudna
ag ràdh, " Nis, a Shutair, ma tha 'n
227
leaba cho maith 's a tha thu a' gabhail
ort, gabh fhein do leòir dhi gu latha.
Oidhche mhaith leat. Theid mise stigh agus
gabhaidh mi an leaba tha blàth." Cha robh
aig Sutar bochd ach tòiseachadh air eigheach
gus an d' thug e mach daoine a leig a bniid e.
An ath Dhi-dòmhnaich chaidh Gilleasbuig
do'n eaglais a dh' eisdeachd Shutair, agu« ma
chaidh cha b' ann gu sith. Shuidh e shuas an
staidhir ri bile na lobhta far am biodh sàr
chothrom aig' air a' cho-thional fhaicinn bho
bhalla gu balla. Thainig Sutar, agus thòisich
seirbhis an latha mar a b' abhaist. 'Xuair a
thug Gilleasbuig siiil sios air feadh a' cho-
thionail, co gu mi-shealbhach a thachair a bhi
'na shuidhe direach fodha ach bodach mor,
cam, crosda, a bha 'na fhìor-nàmhaid do
Ghilleasbuig, agus Gilleasbuig 'na fhior-
namhaid dha. 'Nuair a chunnaic Gilleas-
buig am bodach, chrath e cheann agus
rinn e gaire ris fein. 'Nuair a dh'
eirich an co-thional 'nan seasamh aig a'
chiad iirnuigh, chuir Gilleasbuig a làmh
'na phòca agus thug e mach ubh mor tunnaig,
agus thòisich e ri bile na lobhta air cuimse a
dheanamh air ceann a'bhodaich. ^Mu dheir-
eadh leig Gilleasbuig as an t-ubh, agus bhris
€ 'na smùr air sgall a' bhodaich. Ma bhris,
" chaidh an ceòl air feadh na fidhle "; chaidh
am bodach gu h-iipraid, 's chaidh an co-thional
gu gàireachdaich. Chunnaic Sutar nach robh
feum an cumail na b' fhaide an latha sin, agus
leig e mu sgaoil iad le coire Ghilleasbuig choir.
Beasan ùine an deisrh sin thachair Sutar
228
agus Gilleasbuig ri cheile ann an coille an Diiin
— àite fàsail aonaranach — agus smaointich
Gilleasbuig ann ièin gu'n robh an cothrom gu
maith air ni-eigin a chur à Sutar. Thainig
Gilleasbuig air aghaidh agus chuir e an fhàilte
chridheil, chàirdeil sin air Sutar. Ach an
deigh dhaibh beagan còmhraidh a bhi aca ri
cheile — " Feumaidh tu," arsa Gilleasbuig,
" airgiod a thoirt domh a gheibh brògan, tha
mi gun stiall bhròg agam." " Ma tha," arsa
Sutar, " cha toir mise bròg no aodach dhuit.
Cha 'n 'eil annad ach droch dhuine." " Am
fear mòr gu'n tog mise," arsa Gilleasbuig, "ma
theid do bheò no do mharbh as a' bhad so gus
an toir thu dhomhsa rud a gheibh brògan."
Ghabh Sutar bochd an t-eagal, thug e mach a
leabhar-poca agus thug e litir do Ghilleasbuig
thun a' ghreusaiche air son bhròg. " Giod e
tha 'n so? " arsa Gilleasbuig. " Tha," arsa
Sutar, "litir a gheibh brògan dhuit." "Co
ghabhadh do litir -sa?" arsa Gilleasbuig,
" thoir dhomhs' an t-airgiod agus cuir do litir
far nach abair mi." Cha robh ann do Shutar
ach an t-aon ni, agus thug e'n t-airgiod do
Ghilleasbuig; ach 'nuair a fhuair Gilleasbuig
an litir anns an dara laimh, agus an t-airgiod
anns an laimh eile — " Seall thu sud a nis,"
arsa Gilleasbuig, " gheibh an litir na brògan,
agus bidh an t-airgiod agam fhin."
Air maduinn àraidh ann am Port-righ, ghabh
Gilleasbuig cuairt thun a' chladaich. Chunnaic
6 bàta an sin a bha air tilleadh bho iasgach.
Bha sgioba a' bhàta shuas am baile a' gabhail
drama; agus cha 'n fhaoa Gilleasbuig coir
229
gniomh a b' iomchuidhe na trosg cho maith 's
a chimnaic e 's a' bhàta ghoid. Ghabh e suas
gu tigh duin'-uasail a bh' ann 's a' bhaile leis
an trosg. Bhuail Gilleasbuig an clag, agus co
thachair a flireagairt ach an duin'-uasal fhein.
"An ceannaich sibh trosg maith?" arsa
Gilleasbuig. " Ceannaichidh," arsa 'n duine,
" agus taing air son fhaotainn. Ciod a' phris
a tha thu ag iarraidh air?" " Tha," arsa
Gilleasbuig, " tasdan, agus gloine uisge-
bheatha." " Gheibh thu sin mata," arsa 'n
duine. 'Nuair a fhuair Gilleasbuig pàidheadh
an truisg, thuirt e: "Nis, bho nach 'eilabheag
agam fhein r' a dheanamh, theid mi thun an
uillt agus glanaidh mi dhuibh e." "Eo mhaith,"
arsa 'n duine. Ach 's ann a dh'fhalbh
Gilleasbuig leis an trosg agus reic e ann
an seaehd tighean eile e, aig a' phris cheudna,
ach cha d' fhag e 'n trosg aig a h-aon aca;
chaidh e air ais leis thun a' bhata as an do
ghoid e e. 'Nuair a ràinig e 'n eladach bha
sgioba a' bhata ag obair air glanadh an eisg.
Thilg Gilleasbuig an trosg sios 'n am measg,
aig an am cheudna ag radh, " Sud agaibh, a
ghillean coir, bhur trosg, agus ma phàidheas
e sibhse cho maith 's a phàidh e mise, 's maith
am beathach e."
Bha e 'na chleachdadh aig Gilleasbuig sgriob
a thoirt gu tir-mòr 'nuair bhuaileadh e 'na
cheann. Thachair dha bhi air latha Sàbaid
•àraidh ann an Gleann-seile, agus co-dhiii 's
e spiorad maith no droch spiorad a chuir 'na
cheann dol do'n eaglais chaidh e innte.
Ghabh e suas feadh na h-eaglais gus an d'ràinig
230
e staidhir na cùbaid. Shuidh e aig bonn
na staidhreach gu socair stòlda, 's a bhata fo
ucbd. Shaoil leis a' mbinistir choir gur ann
bodhar a bha Gilleasbuig, agus 's ann a ghabh
e bàìgh mhòr ris a' choigreach a shuidh gu
diblidh cho faisg air an eisdeachd. Bha
gnothaichean a' dol air aghaidh gu rèidh
riaghailteach car greiseig, gus an d' thainig co'g
no sea de chiobairean le'n cuid chon a stigh.
'Nuair a thachair na coin ri cheile thoisich iad
air dranndan, agus bha a h-uile coltas air gu'n
robh an aimhreit gu bhi air a bonn. Cha
d'eisd Gilleasbuig an còrr; ghabh e sios 'n am
measg le bhata, ach an àite sìth a chur orra,
's ann a chuir e h-uile cù 's an eaglais an
claiginn a cheile. Cha robh am ministir fada
caochladh a bheachd air Gilleasbuig. " B'fheàrr
learn," ars' am ministir ris an luchd-
dreuchd aige, " gu'n cuireadh sibh an duine
truagh ud a mach as an eaglais," " Cha ruig
iad a leas an dragh a chur orra fhein," arsa
Gilleasbuig. " Tha mise fada gu leòir an so,
agus ma 's e ceòl feadaireachd tha 'm pailteas
an sud dhe do shearmon — mòran 'g a radh 's
beagan 'g a dheanamh ; latha maith leat, fhir
mo chridhe." Ghabh Gilleasbuig a mach, agus
chunnaic e each ban an ceangal ri cairt aig
ceann na h-eaglais. Cha 'n fhaca Gilleasbuig
gniomh a b' iomchuidhe na 'n ròp a bha 'n
crochadh ri clag na h-eaglais a cheangal ri ear-
ball an eich bhàin. Chaidh e'n sin 'na shin-
eadh ann an raon arbhair a bha shios fo 'n
eaglais gus am faiceadh e ciod a thachradh.
Cha do chuir an t-each ban car dheth fhad 's
231
a bha e faotainn criomadh faisg air, ach 'nuair
a theann e ceum no dhà a mach, bhuail an clag
buille, 's thug an t-each ban leum as; agus
'nuair a thuig e gur ann ris fhein a bha 'n
gnothach an ceangal, chaidh e gu h-ùpraid,
agus ma chaidh thoisich an clag. Cha robh buille
a bhuaileadh e uach toireadh crith air an
eaglais. Mu dheireadh thoisich an co-thional
air tighinn a mach, agus a h-uile neach a
thigeadh a mach bha e fuireach a muigh, gus
mu dheireadh an robh iad a muigh air fad agus
am ministir air an ceann. Bha Gilleasbuig ag
amharc orra le subhachas, agus e làn-riaraichte
leis a clio-dhunadh gus an d' thug e seirbhis an
latha.
Bhiodh Gilleasbuig air a chòmhdach ann an
trusgan maith, mar bu trice, — ad àrd, deise
dhubh, agus leine gheal. Bha uaislean an
Eilein 'g a chumail daonnan ann an aodach
maith. Bha e mar sin ullamh air daoine do
nach b' aithn' e a mhealladh, agus a thoirt
orra chreidsinn gu 'n robh e rud nach robh e
idir. Thainig e air lath' àraidh gu tigh ann an
oisinn iomallach de'n duthaich; bhuail e aig
an dorus, agus dh' eigh e, "Co tha stigh? "
" Cha 'n 'eil mòran a stigh," arsa bean-an-
tighe, " thigibh air bhur 'n aghaidh." " Am
bheil duine stigh ach thu fhein? " arsa Gilleas-
buig. " Tha," ars' ise, " tha Iain, fear-an-
tighe, stigh, ach tha e air an leabaidh." "Ciod
a tha cur air? " arsa Gilleasbuig. " Mata,"
ars' ise, " cha 'n 'eil mi fhin ro chinnteach,
ach tha e air an leabaidh bho chionn choig
bliadhna." " Tha e tuilleadh is fad' air an
232
leabaidh," arsa Gilleasbuig, " ach 's e lighiche
a tha annam-sa agus cha 'n 'eil fios nach dean
mi feum dha." " Nach mise tha taingeil,"
arsa bhean bhochd, " bhur leithid a thighinn
rathad an tighe? " " Cha d' thainig a dheir-
eadh ort," arsa Gilleasbuig. " Ciod e tha agad
anns a' phoit sin air an teine? " arsa Gilleas-
buig. " Tha," ars' ise, " cearc a tha bruich do
dh' Iain." " Cearc !" arsa Gilleasbuig. "Na'n
toireadh tu dha cearc anns an t-suidheachadh
anns am bheil e an ceart uair, bhiodh e cho
marbh ri sgadan agad mu'n ruitheadh ceithir-
uaire - fichead. " "Ach," arsa Gilleasbuig,
" thoir thusa dheth a' chearc, agus thoir
dhomhs' i, agus innsidh mi dhuit a rithist cioi
a ni sinn ri Iain." 'S ann mar sin a thachair.
Thainig a' chearc dheth, agus dh' ith Gilleas-
buig air a shocair fhein i. " Seall thu nis,"
arsa Gilleasbuig, " mar a ni thu ri Iain. Tha
bo agad a mach aig ceann an tighe agus laogh
òg aice. Beir air an laogh agus dean
feannadh-builg air, agus cuir seiche an laoigh
air Iain, agus cuir fo 'n bhoin e, agus mur an
gabh i ris cuir a h-uile cù 's a' bhaile rithe
mach air na creagan." Thog a' bhean bhochd
a da laimh, agus thug i an dorus oirre
dh'iarraidh dhaoine ; chunnaic i gu 'n robh an
duine as a chiall. Ach nm 'n do thill i, thug
an lighiche am monadh air. Ach an ceann
latha no dha thill Gilleasbuig agus eallach air
de gach seòrsa, — ìm, càise, cearcan agus feòil.
Dh' fhàg e sud aig a' chaillich air son Iain, 's
cha do chuir an leigh an còrr dragh oirre.
Ach feumaidh sinn ar cead a ghabhail do
233
Ghilleasbuig aig an am so. Ge b'e ionad anns
am bheil a chòmhnuidh tha dòchas agam gu 'm
bheil e sona. Tha mi creidsinn gu 'm bi
iomadh latha 's linn mu 'm bi gàire subhach,
sunndach luchd-aiteachaidh Eilein-a'-cheò air
a dhùsgadh le a leithid a rithist.
CAILLEACH NAN CNO AGUS TAILLEAR
NAN CLAE.
Bho chionn iomadh bliadhna air ais bha caill-
each mhòr fhiadhaich a chòmhnuidh anu an
aon de ghhnn na Gàidhealtachd, aig an robh
ainm a bhi comharraichte air buidseachd,
agus a bhi ann an làn-cho-chomunn ri
spioradan dorcha an t-saoghail thall. Am
measg gach buaidh eile a bha air a' chailHch,
bha gaol mòr aice air cnothan. Bhiodh poca
chnò aice an crochadh air stob faisg air an
teine a h-uile latha 's a' bhliadhna, bho'n
d'fhuair i 'n t-ainm " cailleach nan cnò."
Cha robh each a rachadh le creig, no
bo a chailleadh a bainne, no maighdeann
a chailleadh a leannan, nach b' i
cailleach nan cnò a rinn sud. Cha robh bodach
a rachadh a dh' iasgach, mur am marbh-
adh e iasg an latha sin, ma thachair i ris air
fhalbh, b'i cailleach nan cnò a rinn sud. Ach
mu dheireadh thall dh'fhàs cailleach nan cnò
anabarrach tinn, agus bha e gle choltach gu'n
robh am bàs oirre. Agus thug i àithne theann
234
da càirclean, ma 's e 's gur e'm bas a bh'arin,
iad a bhi cinnteach agus am poca chnò a
thiodhlacadh aig a ceann,
'8 arm mar sin a thachair. Bha eagal aig a
càirdean roimhpe beò, agus cha robh iad cinnt-
each aisde marbh ; agus a reir a h-àithne
chaidh am poca chuò a thiodhlacadh aig a
ceann. Ach bha gille tajiaidh a chòmhuuidh 's
an kite aig nach robh mòran creidimh ann am
feartan na caillich. Agus thuirt e ris fein
oidhche dhe na h-oidhcheannan, gu'm bu
bhochd na cnothan maith a leigeil a dholaidh
aig ceann na caillich. 'Nuair a ghabh an
teaghlach mu thamh 's ann a thog mo bhalaeh
a shluasaid air a ghualainn, agus dh'fhalbh e
a thogail nan cnò. Agus mar a bha e teann-
adh faisg air a' chladh, co thachair ris ach
droch dhuine a bha anns an àite aig an robh
ainm a bhi 'n a mhèii-leach maith chaorach,
agus thainig iad cho dlùth air a eheile anns an
dorcha 's nach robh cothrom aig a h-aon aca
tarruinn air ais. "Ho 16! " arsa mèirleach
nan caorach, " C'àite an ainm an Aigh a bheil
thu dol mu'n am so dh "oidhche le do
shluasaid? " " C'aite air bith a bheil mise
dol," arsa gille nan cnò, " tha mi tuigsinn
comharraichte maith c'aite bheil thusa dol. 'S
ann a ghoid moilt a tha thu dol. Agus bho 'n
thachair sinn ri eheile 's gun a h-aon againn
air gnothach ro mhaith, innsidh mise dhuit far
am bheil mi fhm a' dol. Tha mi dol a thogail
poca chnò na caillich, agus ma bheir thusa
dhomhsa dara leth a' mhoilt a ghoideas tu,
bheir mise dhuit-sa dara leth nan cnò." "Cha
235
bhi 'n còrr air a' chùis," arsa mèirleach nan
caorach, " gheibh thu sin." " Falbh raata,"
arsa gille nan cnò, " agus fiach am faigh thu
molt maith, agus suidhidh mise anns a' chladh
a' toirt cnag air na cnothan gus an till thu."
Fàgaidh sinn a nis mèirleach a' mhoilt agus
gille nan cnò air ceann an gnothaich fhein, agus
bheir sinn siiil car tiota beag air tàillear nan
clàr, aig naeli robh liitli 'na chasan. Bhiodh
clàr beag fiodha aige fo gach bois agus glùin,
agus air an dòigli sin dh'fhalbhadh e air a
mhàgan bho thigh gu tigh far am biodh tàilleir-
eachd aige ri dheanamh. Agus mar bu trie le
t;'.illear a bhi maith air innseadh seann
sgialachdan. cha robh eadar da cheann na
dùthcha na bheireadh bàrr air taillear nan clàr
anns a' chùis sin.
Thachair dha bhi 'g obair an oidhche air am
bheil sinn a' bruidhinn ann an tigh nach robh
mach air tri-fichead slat bho dhorus a' chlaidh.
Agus mar a b' àbhaist, bha'n tigh Ian de luchd-
ceilidh, is taillear nan elar a' cur dheth mu
gach buidseach, taibhse, agus sltheach a bha
agus nach robh, ann. Mu dheireadh thall
bhuail am pathadh a h-aon de 'n chuideachd,
ach cha do thachair gu'n robh boinne uisge
stigh. Ach bha gille tapaidh 's a' chuideachd
a thairg dol do'n tobar. Bha 'n tobar mu leth-
dusan slat bho dhorus a' chlaidh. Agus 'nuair
a bha'n gille teannadh faisg air an tobar chual
e cnò 'g a cnagadh. Sheas e, 's dh'eisd e;
chual e 'n ath chnò 'g a cnagadh; ma chuala,
cha robh feum air a' chòiT dearbhaidh. Thug
e na buinn dhi dhachaidh, anail 'na uchd, 's
236
a dhà shùil an impis leum a mach as a cheann
leis an eagal; agus bhòidich is bhriathraich e
gu'n robh a' chailleach 'na suicLhe 's a' chladh
agus fead aic' air cnagadh nan cnò. " Pù,"
arsa fear thall 's fear a bhos, " cha 'n 'eil
annad ach an gealtaire bochd." " Thoir
dhomhs' a' chuinneag," arsa gille niaol ruadh
a bha 'n a shuidhe ann an oisinn. Dh'fhalbh
an gille ruadh le coltas fearail air. Ach mar a
thachair do'n chiad fhear, 'nuair a bha e
teannadh faisg air an tobar, chual e cnò 'g a
bristeadh. Thog e chluas, 's dh'èisd e; chual e
'n ath chnò 'g a cnagadh; ma chuala, cha robh
feum air tuilleadh dearbhaidh. Thill an gille
ruadh dhaehaidh tioram, agus mhionnaich e air
gach cumhachd, àrd is iosal, uach robh àich-
eadh air a' chùis, gu'n robh i ann gun teagamh.
" Mata," arsa tàillear nan clàr, " 's iomadh
cearn de'n t-saoghal 's an robh mi, ach cha do
thachair mi riamh ri Ian tighe de ghealtairean
coltach ruibh. Na'm biodh comas mo chas
agam, mar nach 'eil, bheirinn Ian na cuinneig
as an tobar ged a bhiodh a h-uile cailleach 's
a' chladh a' cagnadh chnò." " Mata," arsa
gille mòr dubh a bha thall mu choinneamh,
" bheir mise leam air mo mhuin thu." " So,
mata," ars' an taillear, " tog leat mi." Eug
an taillear gu teann air a' chuinneig 'na dhòrn,
's dh'fhalbh an gille mòr leis air a dhruim.
Agus mar a thachair do chàch, mar a bha iad
a' teannadh faisg air an tobar chual iad cnò 'g
a cnagadh. " An cuala tu sud? " arsa 'n gille
mòr. "Chuala mi," arsa 'n taillear; " cha'n
'eil sud cneasda mu 'n am so dh' oidhche."
237
" An teid mi air m' aghaidh leat? " ars' an
gille. " Thèid," ars' an tàillear, " ach cum
sàmhach." Chuala iad an ath chnò 'g a
bristeadh. " An cuala tu sud? " ars' an gille
mòr. " Chuala," ars' an tàillear, " na mheal
mi mo shlainte mur 'eil eagal orm gu bheil i
ann." Bha nis gille nan cnò a' gabhail
fadachd nach robh a charaid, fear a' mhoilt,
a' tighinn, agus dh' eirich e 'na sheasamh
dh'fheuch am faiceadh e tilleadh e; agus 'nuair
a chunnaic e 'n gille mòr a' teannadh air
agus taillear nan clar aig' air a mhuin, cho-
dhùin e air ball gu 'm b'e mèirleach a' mhoilt
a bh' ann. Agus le guth làidir, fallan,
dh'èigh e, " Am bheil e reamhar?" "Eeamhar
no caol e," ars' an gille mòr, " sud agad e,"
— agus aig an am cheudna e toirt na tulgaid
ud do thaillear nan clàr a steach do'n chladh.
Thug an gille mòr na buinn dhi, agus leig e le
taillear nan elar a bhi deanamh air a shon
fhein.
Mu dheireadh thall rainig taillear nan clàr
dhachaidh gun chuinneig, gun uisge, air a
chòmhdach le poll is eabar, agus mar a
thachair do iomadh neach a tha làidir 'na
bheachd fhein, cha robh taillear nan clàr idir
cho gaisgeil a' tilleadh 's a bha e falbh.
238
DOMHNULL MACTHOEMAID AGUS
LEAXABH-SITHE CXOC-A'-CHUILINN.
Bha nis bho cbionn iomadh linn air ais duine
coir ris an canadh iad Dòmhnull MacThormaid,
agus Seònaid ruadh a bhean, a chòmhnuidh
ann an aon de ghlinn na Gàidhealtachd. Bha
an tigh aig Dòmhnull am braighe ghlinne,
faisg air creig mhòir ri uchd na beinne, far naeh
robh ni gu bristeadh a steach air a shuaimbneas
no air a shith, acb toirm na h-aibhne a bha,
le ceuman mall agus le crònan tiamhaidh, a'
gabhail seachad sios fo'n dorus aige, agus
ceilearadh binn nan eun, a' seinn le solas mu
bhuu nam preas 's mu bhàrr nan dos, air na
bruachan os cionn an tighe aige. Ach bu trie
a bha e air a dhiisgadh an am na dudlachd, le
nuallan na gaoithe a' seideadh le biiirean ri
mullach nam beann 's nan creag, a chum
am bathais gun eagal gun fhiamh ri aghaidh
fiion is gaillionn nam miltean geamhradh.
Cha robh am-anach a thigeadh thar muir no
monadh, nach b'e bheatha aig DòmhnuU Mac-
Thormaid; bha daonnan a dhorus fosgailte,
agus a bhòrd fialaidh do gach coigreach agus
fear-fuadaiu a thigeadh 'na rathad. Bha aige
mar sin moran de dheagh thoil dhaoine, maille
ri riarachadh a choguis fein gu'n robh e
deanamh ceart. Ach an deigh sin uile, mar a
thachair do gach neach fo'n ghrèin, cha robh
Domhnull gun a " chamadh 's a' chrannchur."
Aon ni gu h-araidh a bha cur gruaim air iun-
tinn, agus neul doreha mu 'n teallach aige;
239
agus b' e sin, e bhi gun sliochcl. Bhiodh e
daonnan a' caoidh 's a' gearan nach do chuir
am Freasdal duine cloirme air a dh' aisigeirth
ainm agus eachdraidh a shinnsear sios do n
ghinealach a bha gu teachd 'na dheigh. Btia
creideamh laidir aig Dòmhnull anns na daoine-
sithe, agus 'nan gniomharran iongantach am
measg chloinn nan daoine. Cha 'n 'eil
teagamh nach do chuidich uaigneas 'ionad-
còmhnuidh, maille ris gach dearbhadh a fhuair
e bho shiunsir agus bho sheann daoine, a bhi
daingneachadh a chreidimh ann am feai'tan
's an cleachdadh nan sithichean.
Ach gu bhi tighimi na 's faisg air ceann ar
sgeòil; ciod e th' agad air, ach gu 'n d' fhàs
Seònaid trom air duine cloinne ; agus ma dh'fhàs
Seonaid trom, dh' fhas Dòmhnull aotrom ;
cha robh smeòrach air geig, no uiseag air Ion,
cho binn fead ri Dòmhnull, moch is anmoch,
le dòchas làidir ri oighre òg. Agus cha robh
a dhòchas air a mhealladh. oir oidhche dhe na
h-oidhcheannan 'nuair thainig e dhachaidh bho
iasgach, agus a shuidh e ri taobh an teine,
thainig a' bhean-ghlùine nail bho thaobh na
leapa air an robh Seonaid 'na luidhe, agus
chairich i ann an gàirdeanan Dhòmhnuill
leanabh gille cho tlachdmhor 's air an do
dhearc sùil bodaich riamh. Cha 'n 'eil
teagamh nach robh cridhe Dhòmhnuill air a
thogail le so, agus bha a' bhuil ; cha deachaidh
mòran fois air an t-slige-chreachainn car latha
no dha, agus bha iomadh bodach is cailleach
's a' ghleann, aig nach robh fios gu ro mhaith
co-dhiù a b'e 'n ceann no 'n casan a bha gu
240
h-àrd dhiubh, ag òl deoch-slàinte, agus a'
guidhe saoghal fada agus sonas do Thormad
beag. Bha nis gach cìiis a' dol air aghaidh gu
maith, cha robh neul dorcha air speuran
Dhòmhnuill air nach do chuir Tormad beag an
ruaig. Ach mo thruaighe ! bha latha faisg air
laimh a thug buille-bhàis do gach bruadar faoin
agus dòchas dìomhain a bha Dòmhnull ag
altrum a thaobh Thormaid bhig. Air latha
tioram fuar earraich, 's Dòmhnull is Seònaid
ag obair a muigh 's an achadh, dh' fhàg iad
caileag òg a' toirt an aire air a' phàisde.
'Nuair a chuir i chadal 's a' chreithil e, chaidh
i car greis a mach 'g a cluiche feiu. Agus
'nuair a thill i dhachaidh 's a sheall i 's a'
chreithil, an àite an leinibh làidir, reamhair,
thlachdmhoir a dh' fhàg i, 's e bh' aice tàch-
aran beag, caol, glas, a chuireadh eagal air an
dearg mhèirleach. 'Nuair a chunnaic a' chaileag
mar a bha, dh' èigh i na creachan, 's bhuail i
na basan ; 's thug i mach chum an raoin a
dh'iarraidh athar is màthar an leinibh. Ma
thug, " chaidh an ceòl air feadh na fidhle " —
" Sir earn sios, siream s\ias,
Cha robli ball de Euairidh agani " !
Cha robh fios an e 'n talamh a shluig, no 'n e
'n t-adhar a thog, Tormad beag; ach aon ni
bha cinnteach, agus 's e sin, nach b' e a
bh'anns a' chreithil. 'Nuair chaidh crioch air
iarraidh Thormaid bhig, agus clos air an tigh,
smuainich Dòmhnull gu'n tugadh e sùil air an
fhleasgach neònach a thainig, mar a' bhuid-
seach air Eòghan, "gun chuireadh gun chead."
'Nuair a sheas Dòmhnull os a chionn agus a
241
sheall e ceart air thog e a dhà laimh ag ràdh,
" Freasdal a bhi 'g ar beannachadh, agus
a 'cur dion eadar siun agus thù, mur th' ann tha
choltas agus a chruthachd a' cur crith air
m'fheòil; 's cinnteach mise nach ann do 'n
t-saoghal bo a bhuineas an creutair sin."
" Ciod air bith saoghal d'am buin e," arsa
Seònaid, " cha 'n fhaod e bhi fo na cabair so;
cha teid priobadh cadail air mo shùil fhad 'a a
bhios e 'n aon tigh rium." " Ma 's ann mar
sin a tha," arsa Dòmhnull, " tha eagal ormsa
gu'm bi thu gun phriobadh an da latha so;
cha 'n 'eil dad de choltas cabhaig air an diiil-
nach sin. Ciod e ghabhas deanamh ris? Ma
theid a thilgeadh a mach, ni an lagh greim
oirnn, agus ma leigear bàs anns an tigh e cha'n
e sin as fheàrr, — nach ann a dh' fheumas sinn
biadh fheuchainn ris? " Agus 'nuair a chaidh
sin a dheanamh, dh' itheadh is dh' òladh e gu
sgoinneil.
Thainig a nis Dòmhnull agus a chàirdean gus
a' cho-dhùnadh gur i a' bhean-shithe a ghoid
Tormad beag agus a dh' fhàg a leanabh fein
'na àite, Agus thug iad a' chomhairle air, na'm
fàgadh e fad oidhche 's a' chreig mhòir e,
'nuair a chluinneadh a' bhean-shithe a' rànaich
e, gu'n tigeadh i g' a iarraidh agus gu'm
fàgadh i 'n leanabh ceart 'na àite. 'S ann
mar so a thachair; an ath oidhche, phaisg
Dòmhnull an leanabh-sithe 'n a bhreacan glas,
agus sgrog e bhoineid leathann ghorm m' a
cheann, agus theannaich e a chuaille daraich
'na dhòrn, 's thog e ris a' chreig mhòir, 's an
leanabh-sithe aige air a mhuin.
242
'Nuair a thill e dhachaidh leig e glag dheth
lèìn 's a' chathair, agus e aig an am cheudna
ag ràdh, " Dh' fhàg mi 's a' chreig mhòir e,
agus mur an gabh a bhana-charaid, a' bhean-
shithe, truas ris, ged a thogadh na h-iolairean
e, 's mi nach biodh diombach." Ge mo2h a
dh' èirich a' ghrian a sgaoileadh a sgiathan òir
air gualainn an t-sleibh, bu mhoiche na sin
a bha Dòmhnull aig a' chreig mhòir. 'Nuair
a ràinig e, bha 'n leanabh-sithe gu cloch-
shuileach ag amharc mu'n cuairt da air a'
chreig. Cha d' thainig a' bhean-shithe a chur
dragh sam bith air; agus cha mho thainig
iolaire no feannag g' a ghriobadh no g' a
ghrobadh. Cha robh air ach a thoirt dachaidh
a rithist; agus ma thug, cha b' ann gu sith;
rànadh is chaoineadh e, air amannan. latha 's
oidhche gun sgur, ach facal bruidhne cha
d 'thainig riamh as a cheann. Agus coltach ri
crodh caol na h-Eiphit, mar is motha
dh'itheadh e, 's ann na bu chaoile bha e fas.
" Ach," arsa Seònaid ri Dòmhnull, oidhche
dhe na h-oidhcheannan, " ciod e 'n t-ainm a
bheir sinn air an leanabh so. 'n saoil thu nach
fheum sinn fhaotainn air a bhaisteadh? "
" Mata," arsa Dòmhnull, " cha 'n ann a thoirt
droch fhreagairt ort, ma thogras tu fhèin thoir
' Mac-Crùislig ' mar ainm air, ach cha bhi
m'ainm-sa no mo shloinneadh air, no ainm no
sloinneadh duine bhuineas domh; mur am b' e
beagan domh, 's e 'n aon bhaisteadh a dhean-
ainn-s' air, — breith air dhà chaol coise air,
agus aon tulgag a thoirt dk a mach air linne
a' chreasain."
243
Beagan ùine 'n dèigh sin thàinig duine
ounnartach de thàillear crùbach a bha 's an
àite, a dh' obair do thigh Dhòmhnuill. 'S e
am an fhoghair a bh' ann, 'nuair a bha lad gu
maith dripeil ris a' bhuain. Agus an deigh am
biadh maidne, thuirt Seònaid ris an tàillear e
bhi cho maith 's a shiiil a chumail air an fhear
a bh' anns a' chreithil, gus an tigeadh iad
dhachaidh bho 'n bhuain; " ach," ars' ise,
" ged a bhiodh e rànaich 's a' caoineadh, na
gabh ort e; sin a thoilinntinn." Bha nis an
tigh aig an taillear chrùbach agus aig an fhear
bheag dhaibh fein, a h-uile greim a bheireadh
an taillear 's a' chòta, bheireadh e sùil air an
fhear bheag, agus bheireadh am fear beag siiil
a cheart cho guineach air an taillear. Mu
dheireadh chaidh e air uilinn 's a' chreithil
agus sheall e gu colgarra air feadh an tighe,
agus 'nuair a chunnaic e nach robh stigh ach
iad f^in, thionndaidh e ris an taillear, agus ars'
esan, le guth fearail, " Am bheil duine stigh
ach thu fein? " " Mata," ars an taillear,
" tha mi faicinn nach 'eil, agus tha mi glè
choma ged nach bithinn fhein a stigh." " Na
biodh eagal sam bith ort," ars' am fear beag,
" cha chuir mise corrag ort." " Cha 'n e
cudthrom do chorraig a tha cur eagail orm,"
ars' an taillear, " ach co-dhiù, bu cho maith
leam a bhi tri mile a so." " Na gabh ort e,"
ars' am fear beag; "ach ma gheallas tu
dhomh nach innis thu orm e, bheir mi dhuit
an t-aon phort piobaireachd as briagha chual
thu riamh." " So, mata," ars' an taillear,
" Buas e." Thug am fear beag a mach feadan
244
caol dubh a bha fo dhruim 's a' chreithil, agus
thòisich e air cluiche. 'S ma thòisich — a
leithid de cheòl cha chual an tàillear crùbach
riamh. Stob e 'n t-snàthad 's a' chòta, agus
cHuir e a chasan bac air bhac, 's a làmh fo
'leth-cheann ag eisdeachd a' chiùil.
Ach cha robh e fada mar sin 'niiair a thàinig
aon fhichead maighdeann òg a stigh, le 'n
earradh fada uaine air gach tè dhiubh.
Thòisich an ceòl, 's thòisich an dannsa, — an
tàillear, 's a dhà shùil an impis' leum a mach
as a cheann, ag amharc orra. Ach mu
dheireadh, thug an ceòl a leithid de bhuaidh
air 's gu'n do thilg e uaithe an còta, agus air
a chois gu'm bitheadh e. Bha e mu dheireadh
's fhallus 'g a dhalladh a' dannsa leis a' chois
chrùbaich. Agus 's ann a thòisich e air breith
air na boirionnaich, ach 'nuair a shaoil leis tè
dhiubh bhi aige 'na ghlacan cha robh ann ach
Bgàile. Ach uair dhe na h-viairean, ann an
tighinn mu'n cuairt do'n taillear chrvibach 's
an dannsa, thainig te dhiubh, agus thug i 'n
sgailc ud do'n taillear mu thaobh a pheircill,
a chuir dearrsach theine as na sùilean aige.
Thog e dhà laimh g' am fksgadh, agus 'nuair
a dh' fhosgail iad, fhuair e e fein 'na shuidhe
air a' chathair, agus a chasan bac air bhac, 'a
an còta air a ghlùin, dlreach mar a bha e mu'n
do thòìsich an ceòl. Sheall e mu'n cuairt air,
agus cha robh beò a stigh ach e fein 's am fear
beag, a bha gu socair air a dhnn'm 's a'
chreithil, gun phiob gun fheadan. Thainig na
buanaichean dhachairlh, agus bha 'n thillear gl^
thaingeil agus gle thoilichte 'nuair n bha còta
245
Dhòmhnuill rèidh, agus nach tigeadh air a bhi
latha eile atigh leis fèin, an cuideachd an
fhir bhig.
Beagan an dèigh sin, thòisich am fear beag
air cleachdadh a ghabhail a bhi 'g èirigh 'nuair
a rachadh càch a chadal, agus a' suidhe leis
fèin aig an teine, a' turraman 's a' seinn iomadh
crònan tiamhaidh nach cuala Dòmhnull riamh
roimhe. Aon oidhche àraidh 'nuair a dhùisg
Dòmhnull eadar uair 's dà iiair 's a' mhaduinn,
bha 'm fear beag a' cur dheth a' seinn —
" S triiagh nach lobh mi 'n Cnoc-a'-cliuilinn,
Far an d' fliag mi mo chuid ghillean;
Fuaim au iiird is glag an innein,
Builg 'g au seideadh 's airm 'g an cumadh.
'S truagh nach robh mi 'n Cnoc-na-h-àiridli,
Far 'n do dhealaich mi ri m' chairdean;
ladsan ait gu ceòlmhor, gàireach,
'S mis' au so gu brònach, cràiteach."
" Am bheil thu 'na do dhiiisg? " arsa Dòmh-
null ri Seònaid. " Thà," arsa Seònaid. " Am
bheil thusa," arsa Dòmhnull, " ag eisdeachd
a' chreutair ud, mu 'n am so dh' oidhche,
'nuair tha h-uile criosduidh 's an dùthaich
'n an suain chadail? Nach cianail an gnothach
nach faigh daoine fois na h-oidhche leis a'
gharrach ghlas? 'S mòr tha mi smaoineach-
adh eirigh agus aon teas a thoirt 'na
pheirceall a chuireas bàs a sheanamhar
as a chuimhne, ma bha seanamhair aige."
"0!" arsa Seònaid, "air son na chunnaic
thu riamh na cuir corrag air, cha 'n 'eil
sithiche 's a' chreig mhòir nach biodh air do
mhuin fo latha a' toirt a mach a thòrachd."
246
Latha no dhà an deigh sin, bha Dòmhnull
a' dol do'n cheàrdaich le soc a' chroinn, agus
'nuair a chunnaic am fear beag a' falbh e,
" Feuch " ars' esan, " am faigh thu sgeul ùr
dhomh bho 'n ghobha." 'Nuair a thill Domh-
null, " Seadh," ars' am fear beag, " an
d'fhuair thu sgeul dhomh bho 'n ghobha"?
" Mata," arsa Dòmhnull, " dh' iarr e orm
innse dhuit gu'n deachaidh ceàrdach Cnoc-a'-
chuilinn 'na teine eadar bhalg is inneanan."
" Och, mo chreaeh 1 " ars' am fear beag, " ma
tha sin fior, tha mo chall-sa deanta, tha da
theallach dheug agamsa ag obair 's a' cheàrd-
aich sin," Thog e mach ris an aonach 's an
ran 'na bheul; ach an ceann tiota, thòisich e
air cluich an fheadain. " ]\rata," arsa Dòmh-
null, " tha mi 'n dòchas gur e cumha Mhic-
Criomthain a tha e cluiche, ' Cha till mi tuill-
eadh ; ' gu dearbh, a Sheònaid, is sinn a
dh'fhaodadh a radh, mar a thuirt Iain Glan
'nuair a chuir e mach am mac-mallaehd ' Is
gloinid an tigh an cartadh ud.' "
GAOL GAIDHEALACH.
8GEULA FIEIKNEACH.
I.
Ann an aon de ghlinu uaigneach, ach mhaiseach,
Eilein-a'-cheò, bha duin'-uasal coir, saibhir a
chòmhnuidh, aig an robh teaghlach mòr agus
247
tlachdmhor de mhic 's de nigheanan. Bhn
Seònaid, an tè a b' òige dhiubh, ochd-bliadhna-
deug a dh' aois, agus air a meas 'na h-àilleagan
ro mhaiseach; cha b' ann a mhàin 'na dealbh
agu3 'na cruth, ach bha i maiseach 'na gniomh,
'na beus, agus 'na buadhan —
"Cha b' e ionnihas a dh' airgiod no dh' or,
A chrionae mar chòsaig nam bac ;
Acli gliocas is tuigs' agus ciall,
'G a sgeadachadh fialaidh le tlachd."
Air feasgar ciùin, fann, foghair — a' ghrian le
ceuman mall a' tearnadh bho ghorm astar nan
Bpeur, ceo an anmoich a' tuiteam, agus u'
sgaoileadh 'na stiallan bàna mu ghuaillean an
t-slèibh — bha Seònaid gu tosdach, sàmhach,
'na suidhe aig uinneig a seòmair, a' gabhail
beachd air àilleachd agus maise obair naduir,
ag èisdeachd 's a' faicinn eòin bheaga na
coille a' leum le solas bho spòig gu spòig air
feadh craobhan a' gharaidh. Agus bho 'n bha
saothair is teas an latha thairis, smaoinich
i cuairt a ghabhail mar bu trie leatha dhean-
amh, ri bruaich na h-aibhne a bha 'na cuart-
agan agus 'na lùban a' tearnadh sios troimh
urlar a' ghlinne. 'Nuair a bha Seònaid a'
direadh ri bràighe ghlinne, bha crònan trom,
tiamhaidh na h-aibhne air an dara taobh dhi,
agus guth binn na smeòraich a' cur nan smiiid
dhi air gach preas is dos air an taobh eile;
blia 'n t-àite cho balbh, ciùin, an sealladh cho
maiseach 's cho beò, air chor 's gu 'n d'thug
e a leithid de bhuaidh air inntinn Seònaid
'9 nach b' urrainn di cumail oirre gun
248
bristeadh a mach le 'luinneig bhinn, neo-
chiontaich fein —
" 'S truagh nacli robh mi 's mo roglia ceile.
Air mullach sleibhte nam beanutan mòr.
Gun bhi 'g ar u-eisdeaclid ach eòin an t-sleibhe,
Gu 'n tugainn fein dha na ceudau pòg."
Tha mi creidsinn na 'm biodh fios aig Seònaid
gu 'n robh an t-òganach air an robh gaol dlomh-
air aice fad bliadhna no dha roimhe sin, 'na
luidhe air torn mar uidhe leth-cheud slat uaipe,
nach robh i air a guth a thogail cho àrd. Bha
Dòmhnull òg gu h-airsneulach, fann, air
tilleadh bho 'n t-seilg, agus mar a thachair
do Dhonnachadh Ban, an dèigh iomadh
spreigheadh a leigeadh nach d' rinn feum dha,
bha e cur a sgios dheth air tulaich uaine,
'nuair a ghiùlain osag chiùin an aninoich am
fonn binn ud gu chluais.
Mar a thachair do Uilleam Eos, " thuit e 'n
caochladh leis an ioghnadh;" sheall e air gach
taobh dheth, agus cha 'n fhac' e neach air
bith. Ach cha robh e fada 'nuair a chual e 'n
guth binn ceudna tighirm air sgiathan na
gaoithe, rinn e direach air a' cheòl, agus mu
dheireadh chunnaic e —
" An ainnir òg bu ghlaine beus,
Ag imeachd ann am measg nan geug."
Thainig buille 'na chridhe agus lasadh 'na
ehijil 'nuair a chunnaic e gur i Seònaid a
bh'ann leatha fein. So cothrom luachmhor
a bha dhith air bho chionn iomadh latha. An
dèigh do Dhòmhnull a lethsgeul a ghabhail air
son bristeadh air sàmhchair is ceòl Seònaid,
249
agu9 beagan còmhraidh a bhi aca ri chèile,
ehuidh iad fo sgàile seann daraig uaine a sgaoil
a cuailean aosda trom air gach taobh dhe 'n
rathad. Sgaoilidh sinne mar an ceudna brat
na diomhaireachd thairis air a' charaid òig so
car uair no dhà de dh' nine. Mu 'n d' èirich
iad gu falbb, bha a' ghealach a' togail a cinn
air CÙ1 nam beaun, na reultan glan agus
dealrach a' tòiseacbadh ri boillsgeadb air
aghaidh nan speur, agus bha iad air an oidhche
Di-sathuirne sin 'nam fianuisean seasmhach air
na bòidean dìleas agus neo-chealgach a thug
Dòmhnull agus Seònaid d' a cheile : nach robh
naimhdean no càirdean, bochdainn no beairteas,
soirbheachadh no doirbheachadh, a chuireadh
eatorra, ach am bas. Tha mi creidsiim nach
robh inntinn a h-aon aca 'na tosd; air an
oidhche sin bha duilleag ùr air a tionndadh ann
an leabhar am beatha. Chaidh Dòmhnull do
'n eaglais an ath latha mar bu ghnath leis a
dheanamh; thòisich seirbhis an latha le seinn
aon de shailm bhinn Dhaibhidh, ach bha cruth
finealta agus maiseach Seònaid fa chomhair
sùil inntinn Dhòmhnuill gun fhalbh as, agus
fonn binn a' seirm 'na chluasan nach b' urrainn
da chrathadh asda —
" 'S truagh nach robh mi 's mo rogha ceile
Air miiUach sleibhte nam beanntan mòr."
Ach facal no dhà air suidheachadh Dhòmh-
nuill mu'n teid sinn na 's fhaide. Thachair do
Dhòmhnull mar a thachair do iomadh Gàidheal
maith a bharrachd air ; 's e sin a bhi air
250
bheagan de ehaibhreas an t-saoghail so; ach
bha e saibhir 'na chliù, 'na ghniomh, agua
anns gach deagh bhuaidh eile bu choir a bhi
air fior-dhuine. Thainig e bho chinneadh
rioghail agus urramach, bho sheann teaghlach
uasal agus gaisgeil, a dhòirt cuid d' am full air
iomadh raon catha, fo bhrataich na h-Alba, as
leth chù is onair an diithcha. Ach bha
mòran sluaigh anns an linn sin, agus anns gach
linn, agus cha 'n e, " Cipd e bha duine? " no,
" Ciod e bha ann? " a dh' fheòraicheadh iad,
ach b' i cheist, " Ciod e bha aige? " Thuig
Eob Donn an seòrsa dhaoine sin gle mhaith
'nuair a rinn e òran nan suir'chcan —
" Tha fear fòs ann a dh' aindeoin dòchais,
Dh' fhaodas pòsadh gun mhòran char.
Ma tha de chiall aig' na dh' aithnich riamh
Gu'n d' eirich grian anns an aird-an-ear;
Dean 'na dhiiairc e, a rugadh 'n cuarain,
Thoir baile 's buar dha is treabhair gheal,
Leig labhairt uair dha ri athair gruagaich,
'S bheir mi mo chhias duit mur faigh e bean."
Ach bha breithneachadh Seònaid ag eirigh os
cionn sin; bha i meas gu 'n robh barrachd
toilinntinn aice ri shealbhachadh bho shuairceas
is saibhreas inntinn Dhòmhnuill, na ged
gheibheadh i na miltean le plaosgaire gun
eanchainn, gun inntinn, gun ghaisge. Ach
cha robh i fèin 's a càirdean de 'n aon
bheachd mu 'n chùis sin; agus bha fhios aice
na'm faigheadh iad a niach aon uair gu 'n robh
i cumail comuinn ri Dòmhnull, gu 'm b'e cuid
de 'n bhaile e. Ach bha srad a' ghaoil air a
beothachadh ann an cridhe Seònaid, agus
251
coltach ris an t-sradaig a bba 'n Pgòrnan a'
ghobha. cha robh e soirbh a bàthadh.
II.
" Mile marbhaisg air an t-suiridhe,
'S bochd dlia an teid i iomrall ;
Fagaidh i inntinn fo iomaguin,
'Gluasad clio simplidh ri mèiiieach. "
'S iomadh oidhche allabanach a bha Dòmh-
null a' cur a' mhonaidh agus crònan aige air
an òran so, a' gabhail nam fàth air Seònaid
fhaicinn ris an torn. Ach cha do lean Dòmh-
null fad' air an ruaig sin 'nuair a gblacadh e.
Bha e fèin agus Seònaid oidhche àraidh ann an
caidreamh a cheile gu càirdeil ann an oisinn a'
ghàraidh, gun smaointinn air ceilg no air foill.
Ach mar a bha 'n tubaist an dan daibh, c6
thainig orra gun chuireadh gun iarraidh ach
bràthair Seònaid ; cha robh cothrom teichidh
ann, no falach air a' chùis. " Chaidh an ceòl
air feadh na fidhle " an oidhche sin; chaidh
Seònaid a thoirt gu mod làidir, agus bagradh
oirre gu fiadhaich mur sguireadh i de chomunn
Dhòmhnuill gu 'n eireadh gu h-olc dhi.
" Ach blia 'n comliairle dhi cho diomhain
Ei tilleadh mara 'a e tabkairt liouaiclh."'
Bha cridhe agus inntinn Seònaid air an
socrachadh air Dòmhnull mar a saibhreas 's
a crannchur de dh'fhearaibh an domhain; agus
cha robh beò na bheireadh oirre a roghainn a
threigsinn. Beagan ùine an deigh sin, ghabh
atTiair Seouaid mòran fearainn ann an Uidhisfc,
252
agus am measg gach ni eile bha aige *na
shealladh, bha e am beachd gu 'm fuaraicheadh
an Cuan Uidhisteach gaol Seònaid is
Dhòmhnuill d' a cheile, a' creidsinn gu 'n robh
firinn amis an t-sean-fhacal a thuirt, " An rud
tlieid fad' bho 'n t-sùil theid e fad' bho 'n
chridhe ; " ach cha do dhearbh e sin a thaobh
Seònaid. Agus ged nach robh htrichean cho
siùbhlach an tràth sin 's a tha iad an diugh,
tha Dòmhnull agus Seònaid a' faotainn coth-
roim bho am gu am air sgriobhadh gu chtiile
fo luirich. Bha sin 'na mheadhon air an aigne
a chumail blath, agus an gaol gun mheirgeadh
Beagan iiine an deigh an ama sin, thainig
Sasuunach mòr, saibhir 'na Bhàillidh air an
oighreachd air an robh am fearann aig athair
Seònaid. Agus bho 'n bha iad 'nan teaghlach
cairdeil, measail, agus fòghluimte, bhiodh an
Sasunnach a' tathaich orra gu raaith trie.
Ach mu dheireadh thall 's e thainig A sin
gu'n do thuit e anu an trom ghaol air Seònaid,
agus cha robh e fada 'nuair a chuir e 'n ceill
d'a pàrantan ciod e bha 'na bheachd, agus
dh'iarr e Seònaid orra ri pòsadh.
B' e so a' cheart duine bha dhith air a
pàrantan. Bha " baile 's buar agus treabhair
gheal " aige, agus fhuair e cuireadh fial,
farsuinn a thighinn air aghaidh ; ach 'nuair a
chaidh a' chilis a chur fa chomhair Seònaid
cha 'n fhuilingeadh i iomradh chluinntinn air
a leithid. Ach cha 'n fhaodadh i a beul
fhosgladh anns a' ghnothach ; dh' fheumadh i
a phòsadh, olc air mhaith leatha.
An uair a chunnaic i cho rag 's a bha iad
253
'nam barail fein leig i leo dol air aghaidh leis
a' chilis mar a thogradh iad. Ach bha i ag
innseadh do Dhòmhnull mar a bha gnothaich-
ean a' dol air aghaidh d'a taobh. Dhùisg so
apiorad nan seann laoch treun bho 'n d'thàinig
e ann an Dòmhnull, agus thog e fhuil an
aghaidh an t-Sasimnaich agus cairdean
Seònaid, le bhi smaointeachadh gu'm biodh
maighdeann òg neo-chiontach air a cumail fo
chis air a leithid de dhòigh, agus gu h-àraidh
'nuair a bha fhios aige gur ann le gaol dha fein
agus air a shon a bha i faotainn a leithid de
dhroch càramh.
An dt^igh beagan litrichean a nunn 's a nail,
's e an co-dhùnadh gus an d' thainig Dòmhnull
agus Seonaid, gu 'n teicheadh iad as an
rioghachd, agus gu'm fagadh iad gach
Sasunnach 's gach duine bh' ann, an claiginn
a chèile. Ach ged a bha sin mar sin, bha
ullachadh mòr 'g a dheanamh air son a'
phòsaidh air an laimh eile. Chaidh an Sasunn-
ach agus Seonaid eigheach ann an eaglais
na sgireachd a' chiad uair. Chaidh a nis
an fhuaim a mach air feadh na dùthcha, agus
cha robh àicheadh air a' chùis. Air oidhche
Di-màirt an deigh an eigheach bha cuirm mhòr
ann an tigh athair Seonaid, agus bha i fein
's an Sasunnach gu bhi pòsadh seachduin
bho 'n oidhche sin.
B' i an oidhche Di-màirt sin air an robh n'
chuirm, a' cheart oidhche chuir Dòmhnull is
Seonaid air leth air son teicheadh. Agus bha
fios maith aig Seonaid 'nuair a bha iad 'nan
suidhe aig a' chuirm gu'n robh Dòmhnull le
254
sgioba maith ghilleau leitheach cuain eadar an
t-Eilean-Sgitheanach agus Uidhist, a' tighinn
g'a h-iarraidh. Bha 'n Sasunnach mòr air
ceann a' bhùird ann am fonn anabarrach
maith; bha 'n oidhche dol seachad gu sunnd-
ach aighearach aig gach neach a bha
L'lthah'. An uair a bha an t-suipeir thairis, rug
an Sasunnach air ghairdean air Seònaid agus
chnir e 'na suidhe aig a h-inneal-ciùil i, agus
dh' iarr e oirre òran a sheinn. Einn i sin.
Chhiich i gu h-ealanta, agus sheinn i gu
h-innealta —
" 'S ann tha m' iilaidh 's rao gliaol
Air a' bhirliuu a' tighinn."
Cha robh an Sasunnach a' tuigsinn na brigh
bha aig Seònaid fo 'n òran sin, agus bha sin
clio maith. Is ann a bha shùil a' ruith an
deigh nam basan mine geala 's nam meur
finealta bha leum bho theud gu tend air an
inneal-chiùil; agus a' toirt seallaidh an drast
's a rithist air aghaidh mhaisieh Seònaid, le
'cuailein trom a' tuiteam 'na slmiomhanan òr-
bliuidhe sios mu 'guaillean. Is e sin a bha
togail cridhe agus inntinn an t-Sasunnaich,
agus e ann an làn-bheachd gu'm biodh i aige
air laimh seachduin bho 'n oidhche sin. le toil
a càirdean agus le ùghdarras na cleire.
Ach bha " car cile an adharc an daimh."
Cha 'n 'eil teagamli naeh hi cuid ullamh air
ooire fhaotainn do Sheònaid air son cho liiidir
's a bha i 'na barail fein, agus cho rag-
mhuinealach 's a bha i an aghaidh toil a
pàrantan, agus gu'n robh sin aim an tomhas
255
mòr a' cvir mi-mliaise air iia buadhan òirdhearc
eile bha i sealbhachadh. Agus cha 'n 'eil
teagamh mar an ceudna, nach e sochair agus
dleasnas àraidh cloinne ùmhlachd a thoirt do 'n
àithne inhòir agus urramaich sin — " Thoir
onair do t 'a,thair agus do d ' mhàthair. ' ' Ach an
dèigh sin, tha am ann anns am faod parantan
a bhi cearr agus clann a bhi ceart. Agus tha
mi creidsinn nach 'eil am anns an dualaiche
do phàrantan a bhi air am mealladh a tliaobh
an cuid cloinne, na am pòsaidh, gu h-àraidh
pòsadh an cuid nighean. Tha, mar is trice, na
parantan a' roghnachadh agus a' cur air leth
ceile dha 'n cuid nighean a reir an cridhe fein;
agus cha "n 'eil iad a' toirt sùil air ciod e cho m\-
eholtach 's a dh' fhaodas an da aigne agus an
da inntinn aca bhi ri cheile. Cha 'n 'eil
teagamh nach e maith an cuid cloinne tha aig
na parantan 's an t-sealladh ann a bhi deanamh
sin. Tha iad toileach a bhi 'g am faicinn air
an deagh shuidheachadh 'nan crannchur
saoghalta ; ach tha am anns an tig toradh maith
de 'n togradh sin, agus am anns nach tig.
Agus tha mi creidsinn gu bheil mòran pòsda —
fir is mnathan — a dh' fhaodadh a radh le firinn
mar a thiiirt am fear roimhe : " Fhuair mi cuid,
is fhuair mi luid; dh' fhalbh a' chuid, is
dh' fhan an luid." Cha 'n 'eil neach air bith
a tha dol troimh an t-saoghal so, aig am bheil
breithneachadh glan agus sùilean fosgailte,
nach faod fhaicinn glè thric gu bheil iomadh
càraid cuideachd aig nach 'eil an inntinn agus
an dòigh a' freagairt d'a cheile, agus, ged a tha
iad cuideachd ann an sealladh dhaoine, aig am
256
bheil an dà nadur cho dealaichte bho chèile 's
a tha 'n àird-an-ear bho 'n àird-an-iar. Cha
'n aithne dhomh sealladh is mi-chiataiche na
maighdeann òg, bhlàth-chridheach, le faireach-
adh beò agus tlàth, a fhuair a togail gu miiirn-
each ann am teaghlach riaghailteach agus
càirdeil, fhaicinn ceangailte ri ùmaidh de
dhuine aineolach, borb, an - iochdmhor,
ged bu leis an saoghal. Agus tha e pailt cho
mi-chiatach duine buadhach, dichiollach, a tha
deònach air deauamh gu maith agus tighinn
air aghaidh, fhaicinn ceangailte ri sgliùraich
de bhoirionnach gun fheum. Ach tha eagal
orm gu bheil an da chuid a' tachairt gle thric.
Agus 's e 'n toradh a tha iomadh uair ag
èirigh uaithe sin aimhreit agus doilgheas, misg
agus mi-shonas, a tha fàgail iomadh broilleach
gun sith.
Ach gu tilleadh ri ar sgeula. Bha, mar a
dh' ainmich mi cheana, cuirm mhòr ann an
tigh athair Seònaid air a' cheart oidhche chuir
i fein is Dòmhnull air leth air son teicheadh,
agus bha fios maith aig Seònaid 'nuair a bha
muinntir na cuirme gu h-aighearach, ceòlmhor
mu'n cuairt air a' bhòrd, gu'n robh Dòmhnull
le 'sgioba agus le bhirlinn leitheach cuain eadar
Eilean-a'-cheò is Uidhist, a' tighinn g'a
h-iarraidh. Bha eagal oirre gu'm faodadh
muinntir na cuirme fuireach tuilleadh is
anmoch, agus na'n tigeadh Dòmhnull faisg air
a' bhaile 's a leithid de shluagh mu'n tigh,
gu'm faodadh cuid diubh fhaicinn, agus gu'm
biodh sin 'na mheadhon air gach comh-
airle mhaith a bh' aca a chur bun os cionn.
257
TJime sin leig i oirre gu'n d'fhàs i ro thinn.
Dh' fhàg i seòmar na cuirme agus chaidh i suas
an staidhir gu a seomar-leapa. Bha sin 'na
mheadhon air sgapadh a chur 's a' chuideachd
mar a bha mhiann oirre. Chruinnich an
teaghlach mu'n cuairt air Seònaid, a' fritheal-
adh dhi leis gach ni a shaoileadh iad a bha gu
feum dhi, agus co bhiodh air thus 's air thois-
each ach an Sasunnach mòr? Thuirt Seònaid
riutha mu dheireadh gu'm faodadh iad gabhail
mil thàmh; nach robh ann ach droch thuaineal
a thainig 'na ceann, agus gu'n robh i 'g a
faireachadh fein ceart gu leòir. Ghuidh muinn-
tir an teaghlaich oidhche mhaith dhi, agus
dh'fhàg iad i. Ghabh an Sasunnach mòr beann-
achd leatha gu caoin, càirdeil mar a b' àbhaist
da ; ach tha mi creidsinn na 'm biodh fios aige
gu'm b' e sin an sealladh mu dheireadh a bha
e gu fhaicinn dhi 's a' bheatha so, nach robh
e air falbh cho hiath, agus nach biodh a chadal
ach bruailleanach an oidhche sin. An uair a
ghabh an teaghlach mu thàmh, dh' èirich
Seònaid, agus thòisich i le cridhe luaineach
agus iomaguineach air ullachadh air son an
turuis mhòir agus neo-chinntich a bha air
thoiseach oirre. Las i sohis agus chuir i 'na
shuidhe anns an uinneig e, ni bha gu bhi 'na
chomharra do Dhòmhnull air an t-sHghe bhi
glan air thoiseach air.
Cha robh seòladair riamh ann an gàbhadh
cuain ag amharc air son tigh-soluis, no fear-
faire na h-oidhche ag amharc air son reult na
maidne ag èirigh 's an ear na bu dùrachd-
aiche na bha Dòmhnull ag amharc air son an
258
t-soluis so. Thainig e fein agus an triùir
ghillean a bha leis air tir ; ghabh iad suas thun
an tighe gu socair, sàmhach. Bha 'n tigh gu
maith àrd, agus bha Seònaid ann an aon de
sheomair-mhullaich an tighe agus b' i cheist,
cia mar a gheibheadh iad Seònaid a nuas.
Ach cha robh iad fad' an ioma-cheist a thaobh
sin. Fhuair iad fàradh mòr ann an sabhal faisg
air an tigh, chaidh a shocrachadh ris an
uinneig, agus bha Dòmhnull shuas cho luath
ri geàrr. Ann an gle bheag iiine bha Seònaid
agus na gnothaichean beaga bha i toirt air falbh
leatha, aig na fearaibh anns a' bhàta. Thog
iad a siiiil rithe gu tosdach, sàmhach, fo
chòmhdach dorcha na h-oidhche, a' suidheach-
adh a cùrsa air Eilean-a'-cheò.
" Sèid, a ghaoth an iar, gu ciùin,
Na h-eireadh lasan air do ghnùis ;
Na diiisgeadh fearg air muir no tonn,
Gu niig a' charaid òg so fonn."
III.
" S iomadh car a dh' fliaodas
Tighinn air na fearaibh;
Theag' gu'n gabh iad gaol
Air an te nach fhaigh iad."
Anns an earrainn mu dheireadh de 'n sgeula
so dh' fhàg sinn Dòmhnull agus Seònaid anns
a' bhàta, a' togail a mach bho thir, air oidhche
ghruamaich, le cuan borb agus iorghuilleach
air thoiseach orra. Bha sinn a' guidhe
soirbheis chiiiin agus fhàbharraich a bhi cur leo
a chum a' chala gus am bu mhiann leo dol.
259
Ach cha b' ann mar sin a thachair; cha robh
iad ach beagan mhiltean bho thir 'nuair a
dh'eirich gaoth làidir agus doinionn shearbh
'nan aghaidh. Bha iad a' cathachadh gu treun
ri neart na fairge car iiine, DòmhnuU a' cumail
am misnich suas cho maith 's a dh' fhaodadh
e, ach mu dheireadh b' èigin gèilleadh, agus
ruith leis a' ghaoith, ge b' e taobh a thogradh
i an cur. Bha iad mar sin air an iomain air
falbh le neart na fairge, na neòil ghruamach
OS an cionn, na tonnan 'nam meallan gàireach
a' beucail mu 'n cuairt daibh le bùireadh
fiadhaich. Bha 'n oidhche cho dorcha 's gu'n
do chaill iad an cùrsa, agus bha eagal orra gu
faodadh iad bualadh air na creagan agus
a bhi air an call. Bha fios aca, thaobh an
rathaid a bha ghaoth, gur e na Hearadh, no
Leòdhas, a' cheud fhearann a bhuaileadh iad.
Tha mi creidsinn nach robh inntinn Dhòmh-
nuill no Sheònaid glè fhoiseil an oidhche sin;
bha dòchas is eagal a' cathachadh an
aghaidh a chèile 'nam broilleach. Cha robh
eagal air bith air Dòmhnull, ach a thaobh
Seònaid, bha fios aige gur ann le gaol gun
cheilg dha fèin a dh' fhàg i a dachaidh bhlàth
agus phailt, a càirdean 's a luchd-eòlais, a'
tilgeadh a craimchuir maille ris-san, anns gach
cruaidh-chàs a dh' fhaodadh tighinn 'nan
aghaidh; agus dhearbh a' cheud oidhche nach
robh iad gu bhi ainmig no faoin.
Bha brathair-athar Seònaid 'na Bhàillidh
anns na Hearadh, agus 'nuair a dh'eirich
muinntir an tighe aige 's a' mhadainn an dèigh
na h-oidhche air am bheil sinn a' bruidhinn,
260
chunnaic iad bàta beag ann an coltas èigin a'
teannadh ri tir. Ruith am Bàillidh agus cuid
eile dhe 'n teaghlach aige thun a' chladaich,
agus ciod bu mho chuir a dh' ioghnadh air a'
Bhàillidh na Seònaid nighean a bhràthar
fhaicinn anns a' bhàta? Bha fios maith aige
gu 'n robh DòmhnuU agus Seònaid suas ri
chèile, agus thuig e air ball mar bha chùis,
gur e teicheadh a rinn iad. Chaidh neart thar
cheart ; cha robh arm ach a toirt bho Dhòmh-
null agus a glasadh ann an daingneach làidir
dhe'n tigh, gus am faigheadh e cothrom air
fios a chur gu h-athair mar a thachair.
Chunnaic Dòmhnull nach robh maith dha
tòiseachadh le laimh làidir aig an am sin ;
agus cha robh aige ach, 'nuair a thainig beagan
ciùine, air an latha sin fein, aghaidh a chur air
Eilean-a'-cheò, gun bhean gun leannan. Ach
fhuair e ghob a chur an cluais Seònaid mu'n
do dhealaich iad, agus a ràdh rithe misneach
mhaith a bhi aice, nach rachadh a' ghrian
fodha da uair gus am faiceadh i rithist e. Cha
robh aig Seònaid ach a bhi 'g amharc an dèigli
birlinn Dhòmhnuill agus a' seinn —
" Ma chaidh thu timchioll air an rudha,
Bidh mi diibhach as do dheigh ;
Gu8 an cluinn mi thu bhi tighinn,
Gu robh gach slighe dhuit reidh!"
B' ioghnadh leo an ath mhadainn an tigh
athair Seònaid cho fada 's a bha i gun èirigh,
agus chaidh a màthair a dh 'fhaicinn ciod e bhia
cearr; ach cha robh air thoiseach oirre ach
leaba agus seòmar falamh, — Seònaid cha
261
robh ann. Chaidh fios do gach tigh is baile
gu'n robh Seònaid air chall. Bha neach èigin
a bha mach anmoch a thuirt riutha gu'm fac'
e bàta fàgail a' chladaich eadar uair 's da
uair 's a' mhadainn. Thug sin iad gu cho-
dhùnadh gur e teicheadh a rinn Seònaid, ach
bha fios aca air cho fiadhaich 's a bha 'n
oidhche, agus an rathad a bha ghaoth, nach
b'urrainn daibh an t-Eilean-Sgitheanach a
dheanamh dheth. Dh'fhalbh daoine 's eich
air gach rathad, dh'fhalbh a bràthair le each
agus rinn e air Caolas-na-Hearadh, a' feòraich
dhe gach neach a bha tachairt ris, am fac iad
an leithid de sgioba a' tighinn an rathad.
Fhuair e fios mu dheireadh gu'n robh Seònaid
gu seasgair, blàth, ann an tigh bhrathar-athar.
An uair a ràinig e, cha b' i an fhàilte chàirdeil
a chuir e oirre. Thill e dhachaidh ann an
cabhaig a dh'innseadh gu'n robh i beò. Bha
e dol a thilleadh an ath latha g'a h-iarraidh,
agus e ann an làn-bheachd gu'n robh teicheadh
Seònaid aig a cheann, agus gu'n d' fhuair i am
pailteas deth.
Ged a chaidh Dòmhnull dhachaidh cha
b'ann gu cadal air a' chùis; an rud a chuireas
am fior Ghàidheal roimhe, cha 'n 'eil e soirbh
a chur as a cheann. Agus tha da ni anns nach
robh Gàidheal maith riamh air dheireadh, 's
e sin, gaol agus gaisge ; agus is trie a bha an
dara h-aon diubh ag àrach an aoin eile. Ach
ged a tha gaol 'na ghaol, 's iomadh dragh is
tuasaid a rinn e anns an t-saoghal, agus fhuair
Dòmhnull agus Seònaid an cuid fèin deth.
Ach dh' fhaodadh iad a ràdh mu chèile le
262
firinn, mar a thuirt Mac-Mhaighstir-Alastair
mu'n Phrionnsa —
" Ged spionadh sibh an cridh' asainn,
'S ar broillichean a sios a shracadli,
Cha toir sibh asainn Teàrlach
Gu bràth gus an teid ar tachdadh."
An oidhche sin fein fhuair Dòmhnull iasad de
bhàta mòr, comasach, agus chruinnich e deich-
ar-fhichead de ghillean òga cho sgairteil 's a
bha eadar da cheann an Eilein. Thog iad na
siùil ris an iubhraich gu h-aighearach, agus
mhionnaich iad nach tilleadh duine beò
dhiubh, agus nach fàgadh iad clach gu'n
tionndadh eadar am Buta-Leòdhasach agus
Ceann - Bharraidh, gus am faigheadh iad
Seònaid.
IV.
" Cha d' thug mi gaol a dh'airgiod,
Cha d' thug mi gaol a dh'òr;
Cha d' thug mi gaol do shioda,
Cha d' thug mi gaol do shròl ;
Cha d' thug mi gaol do 'n fhion dhearg
A lionar anns an stop;
'S nach neònach leibh an gaol sin
Tha daonnan 'nam fheòil!-'"
An sealladh mu dheireadh a bha againn air
Seònaid, 's ann air a glasadh ann an seòmar
daingeann an tigh bhrathar-a-h-athar a bha i,
gus an tigeadh a muinntir g'a h-iarraidh. Bha
nighean òg, thapaidh 'na searbhanta ann an
tigh a' Bhàillidh, aig an robh co-fhaireachadh
làidir ri suidheaehadh Seònaid, agus a tha mi
creidsinn aig an robh Dòmhnull i fein, nach
263
bu toigh leatha dhealachadh rithe le ainneart.
Fhuair i cothrom air dol a stigh far an robh
Seònaid, agus thuirt i rithe, ni air bith a bha
'na comas-se a dheanamh air a son, gu'n robh
1 làn-thoileach a dheanamh, agus nach cluinn-
eadh duine gu brath e. Thug Seònaid taing
dhi air son a tairgse agus a caoimhneis, agus
thuirt i rithe, gur e an t-aon ni a b'urrainn di
dheanamh as a leth, na 'n tigeadh Dòmhnull
faisg air an tigh re na h-oidhche, na 'm biodh
i cho maith agus innseadh dha an seòmar
dhe'n tigh anns am biodh i tàmh, agus na'm
feuchadh i ris na dorsan fhàgail fosgailte.
Cha robh am BàilHdh cinnteach ciod a
dh' fhaodadh Dòmhnull feuchainn ris, agus
air son a bhi dearbhta as a' chilis, chuir e
Seònaid a chadal an oidhche sin le mhnaoi
fein, ann an aon de sheomair-mhullaich an
tighe. Bha mòran sheirbhiseach aig a'
Bhàilhdh, gillean is nigheanan, agus thug
e rabhadh làidir dhaibh, na 'n cluinneadh iad
gluasad air bith mu 'n tigh air feadh na
h-oidhche, iad a bhi air am bonn. Mu dha
uair an ath mhadainn bha Dòmhnull le chuid
ghillean air a' chladach fo thigh a' Bhàillidh,
agus chuir iad an comhairle ri cheile co-dhiù
a b'fheàrr dhaibh gabhail suas thun an tighe
agus na dorsan a bhriseadh agus " prannadh
nam meanbh - chuileag " a dheanamh air a
h-uile duine bha stigh a chuireadh 'nan
aghaidh, no an e feuchainn ri Seònaid a thoirt
a mach le sith a b' fhearr dhaibh, na 'n
gabhadh sin deanamh. Is e an co-dhùnadh
gus an d' thàinig iad mu dheireadh, gu'n
264
rachadh Dòmhnull thun an tighe leis fein,
feuch ciod a ghabhadh faicinn no cluinntinn,
agus bha each gu luidhe am falach faisg air
an tigh; oir cha robh fios aca co-dhiu bha
Seònaid an tigh a' Bhàilhdh fathast no nach
robh, agus mur am bitheadh, cha robh iad a'
dol a dheanamh dragh air bith, ach gabhail
dkeach a dh' Uidhist air a tòir; ach ma bha
i ann an tigh a' Bhàillidh, bhiodh fios cò na
claiginn a bu chruaidhe mur faigheadh iad i.
" Is fheàrr caraid 's a' chiiirt na crùn 's an
sporan." Thachair bana-charaid Seònaid a
gheall deanamh as a leth ri Dòmhnull a muigh,
agus thug i Ian - fhios dha air mar bha
cùisean air thoiseach air; dh' innis i dha
gu'n robh i 'n a luidhe aig an am ud le bean
a' Bhàillidh ann an seomar-mullaich dhe 'n
tigh. Thug i beachd sgeula dha air mar bha
gach seòmar dhe 'n tigh air a shuidheachadh
agus an dòigh air am faigheadh e gu Seònaid.
" Ach," ars' ise, " bheir thu ùine dhomhsa
air dol a stigh, agus dol a luidhe mu 'n gluais
thu, oir na'm faigheadh iad a mach gu'n robh
mi 'nam mheadhon air do threòrachadh 's a'
chiiis so, bhiodh mo bheatha 'na gheall. ' ' Thug
DòmhnuU mòran taing dhi, agus bonn no dha
air son a saoithreach, agus thuirt e rithe nach
biodh i gu bràth gun charaid agus esan beò.
An uair a shaoil leis a bha i 'na luidhe, ghabh
e stigh, agus suas an staidhir gu bog, balbh.
Leis gach seòladh a fhuair e rinn e mach an
seòmar anns an robh Seònaid gun mhòran
dragh. Ghabh e stigh do 'n t-seòmar gu
fearail, agus thuirt e " Am bheil thu an so, a
265
Sheònaid? " Cha luaithe a thubhairt na leum
Seònaid a mach as a leabaidh, agus bha iad
ann an tiota, mar a tliuirt Uilleam Ros —
Le Mòr spèis mar bu mhiauu,
Ann an glacan a chèile.
Ma dh' èirich Seònaid, dh' èii-ich bean a'
Bhàillidh, agus ghlaodh i gu'n robh daoine air
feadh an tighe, agus ma ghlaodh, bha h-uile
duine stigh air am bonn. Thòisich an ùpraid
shios is shuas, " am fear nach beireadh air
a bhogha, blieireadh air a chlaidheamh."
Ghlaodh am Bàillidh na dorsan a chrannadh,
's na bha stigh biodli iad a stigh, 's na bha
muigh biodh iad a muigh ; ach ged a bha barail
aige air neart ua bha stìgh cha robh fios aige
air neart na bha muigh, Chuir DòmhnuU a
cheann a mach air uinneig, agus ghlaodh e ri
chompanaich: " Fheara," ars' esan, " tha
mise 'nam phriosanach an so." " Ma tha,"
ars' iadsan, " cha bhi thusa fada mar sin."
Thainig Ian mòr Dòmhnullach le roid thun an
doruis a b' fhaide mach, agus chuir e stigh 'na
spealgan e le dhà shàil ; ghabh iad a stigh air
feadh an tighe, agus cha b' ann gu sith;
thòisich an ùpraid, a ghleadhraich, 's an
tuasaid, " gach fear a' toirt sgairbh a creagan
dha fein." Chuir am Bàillidh gille air falbh
a thional dhaoine, ach thug cuid de chompan-
aich Dhòmhnuill an aire dha falbh; ruith iad
'na dheigh ; chaidh breith air 's a cheangal
cho cruinn ri molt. Bha gille tapaidh eile de
sheirbhisich a' BhàiHidh a thug làmh air gunna
leis an robh e dol a dheanamh euchd mòr; ach
266
mu'n d' fhuair e losgadh leis, bha e fèin
's a ghunna 'nan luidhe ann an cùil, gun a
b-aon aca ro dheas air son cogaidh.
Ghabh Iain mòr Dòmhnullach suas an
staidhir, agus rug e air Seònaid 'na ghlacan
mar gu'm biodh pàisde aige, 'b rinn e air
a' chladach leatha. Thug Dòmhnull agus cuid
eile dhiubh leo na gnothaichean a bh' aice air
son na slighe. Cha robh aig a' Bhàillidh, 's
aig na bha dhe theaghlach air chomas gluasaid,
ach seasamh anns an dorus a' tachas an cinn
agus ag amharc 'nan deigh. An uair a thog
iad na siùil ris a' bhàta, agus a ghluais iad a
mach bho thir, thòisich pìobaire a bh' anns a'
chuideaehd air cluiche —
'"Gabhaidh sinn an rathad mòr,
01c air mhaith le each e \"
Sheid a' ghaoth gu fàbharrach 'nan deigh, mar
gu'n gabhadh i aithreachas air son cur 'nan
aghaidh 'nuair a dh' fhalbh iad roimhe, agus
mar gu 'm biodh i tuigsinn nach robh ann ach
diomhanas agus peacadh do ghaothan agus do
dhaoine a bhi feuchainn ri dealachadh a chur
anns a' charaid òig so, aig an robh an aigne
's an cridhe cho fuaighte ri chèile, agus a
rinneadh air son a bhi 'n an aon fheòil. Chuir
na gillean air tir ann an Geàrrloch iad, agus
rinn iad an rathad an sin mar a b' fheàrr a
chaidh ac' air gu taobh deas Alba. An ath
mhadainn an deigh dhaibh falbh, thainig
bràthair Seònaid à Uidhist le sgioba dhaoine
g'a h-iarraidh, ach bha an nead air a
chreachadh mu 'n d' ràinig iad, agus cha robh
267
ach tilleadh dhachaidh a dh' innseadh mar a
thachair.
Ma chaidh an teaghlach gu dragh 'nuair a
chaidh a h-ionndrainn an toiseach, cha b' ann
a nis a bu lugha an iipraid. Dh' fhalbh
earraidean agus daoine air gach rathad, gu
h-àraidh do 'n Eilean-Sgitheanach; cha d' fhàg
iad uamha, coire, no doire nach do rannsaich
iad, agus maille ri sin, bha airgiod-cinn trom
air a thairgseadh do neach air bith a gheibh-
eadh greim orra. Is e cheud iomradh a fhuair
iad orra gu 'n robh iad pòsda. Dh' fhalbh iad
beagan an deigh sin do na Eioghachdan thall,
far an d' thainig iad air an aghaidh gu gasda.
Ghabh an Sasunnach a' chilis gu cridhe cho
mòr 's gu 'n do chuir e dheth a' bhaillidheaehd ;
thug e Sasunn air, agus cha chuala mi riamh
ciod a' chrioch a thainig air.
An latha a sgaoil an naigheachd air feadh
nan eileanan, mar a thachair do Dhòmhnull
's do Sheònaid, bu lionmhor searrag a
chaidh a thraoghadh ag òl an deoch-slàinte ; bu
lionmhor dòrn gaoisneach, fèitheach 'g a
sgailceadh air bòrd ; agus bu lionmhor sgòrnan
fallan Gàidhealach a' seinn —
" 'S e mo run an Gaidheal laghach.
Is til thaghainn 's cha b' e 'n Gall;
Ort a thig na h-airm gu sgibidh,
Os cionn adharc chrios nam ball.
Failte dhuit is slainte leat \"
a' chrioch.
H
CO
*
a>
H
r-
C!
w
(1)
•^
oa
•
>
0)
^
^
0)
J-l
•H
O
oJ
•H O
Q) id
;^ cQ
•> .t3
o o
CD
—I
o
cC
•
o
-P c-
H O
<D CO
O H
^-3 S
University ol Toronto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
POCKET
Acme Library Card Pocket
LOWE-MARTIN CO. LimTED
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11